Хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини «универсал қәрәллик көрүп чиқиш» йиғини алдидики тәйярлиқ йиғинлири кәскин болди

Мухбиримиз ирадә
2018-11-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
6-Ноябир, б д т да өткүзүлидиған «хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини көздин көчүрүш йиғини» дин бир күн илгири, уйғурларниң вәзийити тоғрисида өткүзүлгән йиғиндин көрүнүш. 2018-Йили 5-ноябир, җәнвә.
6-Ноябир, б д т да өткүзүлидиған «хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини көздин көчүрүш йиғини» дин бир күн илгири, уйғурларниң вәзийити тоғрисида өткүзүлгән йиғиндин көрүнүш. 2018-Йили 5-ноябир, җәнвә.
RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә бир милйондин ошуқ кишини лагерға қамап еғир инсан һәқлири дәпсәндичилики йүргүзүватқанлиқи дуняда зор ғулғула қозғиған бир пәйттә ечилидиған бу йиғин күчлүк диққәт нуқтиси болмақта. Дуня уйғур қурултийи вә башқа кишилик һоқуқ органлири хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлирини ашкарилап бериш үчүн йиғиндин аввалқи ахирқи тәйярлиқ хизмәтлирини тамамлаватқан бир пәйттә, хитай һөкүмитиниң тәшвиқат аппаратлириму өзиниң сиясәтлирини ақлашни җиддий давам қилдурмақта.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатида чақирилидиған хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини «универсал қәрәллик көрүп чиқиш» йиғини ечилиш алдида һәрқайси хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлири, уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң органлириниң вәкиллири һәммиси җәнвәгә йетип келип, бу муһим йиғинға тәйярлиқ көрмәктә шундақла йиғин алдидики яндаш паалийәтлирини җиддий давам қилдурмақта. Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә қанунсиз һалда бир милйондин ошуқ кишини аталмиш «қайта тәрбийә» намида лагерларға соливалғанлиқи пакитлар билән испатланғандин кейин күчлүк ғулғула вә наразилиқ қозғиған иди. Шуңа бу нөвәтлик йиғин хитай һөкүмитидин буниң сориқини қилидиған интайин муһим бир пурсәт, дәп қаралмақта. Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәнди башчилиқидики һәйәт җүмә күни җәнвәгә йетип келип өз паалийәтлирини башливәткән. Долқун әйса әпәнди сөзидә: «бу күн ахири йетип кәлди» дәйду. У җүмә күни җәнвәгә келип бу йәрдә «тибәт сүргүндики һөкүмити» тәрипидин орунлаштурулған «җәнвә мунбири йиғини» ға қатнишип, сөз қилған.

5-Ноябир, йәни дүшәнбә күни, җәнвәдики б д т бинасида дуня уйғур қурултийи, тибәт сүргүндики һөкүмити вә дуня хәтәр астидики милләтләр тәшкилатиниң ортақ һәмкарлишиши билән «әмәлгә ашмиған вәдиләр-хитайдики уйғур вә тибәтләрниң кишилик һоқуқ вәзийити» темисида бир йиғин чақирилған. Йиғинда юқиридики органларниң вәкиллири сөз қилип, уйғурлар вә тибәтләрниң нөвәттики вәзийити үстидә доклат бәргән вә соралған соалларға җаваб бәргән.

Йиғинда дуня уйғур қурултийиниң программа башқурғучиси, тәтқиқатчи петер ервин уйғурларниң вәзийити һәққидә доклат бәргән. Петер ервин сөзидә уйғурларниң паспорт елип, саяһәт қилиш әркинликиниң чәклиниши, уйғур елидики лагерлар мәсилиси вә юқири пән-техникилиқ мутләқ назарәтниң ишқа ашурулуши қатарлиқ темилар үстидә нуқтилиқ тохталған.

Мәлум болушичә, хитайниң кишилик һоқуқ хатирисигә қарап чиқидиған йиғин башлиниш алдида хитай һөкүмити җәнвәдики йиғин мәйданиниң залини пүтүнләй өзиниң тәшвиқат рәсимлири билән толдурувәткән болуп, бу рәсимләрдә хушал-хурам уссул ойнаватқан уйғурлар, тибәтләр көргәзмә қилиниш арқилиқ, бу хәлқләрниң бәхтияр яшаватқанлиқи илгири сүрүлгән.

5-Ноябир күни, «шинҗаң гезити» му «мана бу кишилик һоқуқни әң яхши һөрмәт қилғанлиқ вә қоғдиғанлиқ» темисида бир хәвәр мақалиси елан қилип, уйғур елидә йолға қойған лагерларни ақлимақчи болди. Хәвәрдә илгири сүрүлүшичә, «3-ноябир күни, уйғур елиниң ичи вә сиртидин кәлгән 50 тин артуқ мутәхәссис вә тәтқиқатчи хотән шәһири вә хотән наһийәсидики аталмиш «кәспий техника тәрбийәләш мәркәзлири» ни зиярәт қилип, «оқуғучилар» билән йүзтуранә сөһбәтләшкән. Бу тәкшүрүш һәйити тәрбийәләш орни ичигә кирипла у йәрдә оқуғучилар вә оқутқучиларниң биллә йәп, биллә ичип, биллә күлүватқанлиқини көргән, бу тәкшүрүш һәйити тохтимай келиватқан күлкә авазлирини аңлиған вә бу иллиқ мәнзиридин наһайити тәсирләнгән».

Униңда баян қилинишичә, шәпқәт әнвәр исимлик бир оқуғучи «бу йәрдики өгиниш турмуш шараитимиз бәк яхши, мән һәммидин қизартип қорулған белиқ йейишни яхши көримән. Биз бу йәрдә хатирҗәм һалда билим еливатимиз» дегән. Хитайчә өгиниватқан оқуғучилар хитай тилида «бәхт дегән муқим бир җәмийәттә яшаш демәктур, бәхт дегән партийәниң шәпқитини чоңқур тонуп йетиштур» дегән сөзләрни ядлап бәргән.
Хәвәрдә бу орунларда оқуш арқилиқ дини радикаллиқниң зийиниға учраштин қутулуп қалғанларни көргән бу мутәхәссисләрниң бирдәк кәспий тәрбийә орунлирини қоллиғанлиқи, буни террорлуққа вә радикаллиққа қарши туруштики наһайити тоғра тәдбир бопту, дәп баһалиғанлиқи баян қилинған.

Һалбуки, 5-ноябир күни җәнвәдә ечилған бу йиғинға қатнашқан вәкилләр полаттәк пакитлар билән хитайниң бу тәшвиқатлириниң пүтүнләй ялғанлиқини көрситип бәргән. Мәзкур йиғинға уйғур елидики лагерда йетиватқан қазақларниң шаһити сүпитидә кәлгән германийәдики қазақ паалийәтчи өмәрбәкниң ейтишичә, у бу йиғинға лагерда йетиватқан 1000дин ошуқ қазаққа аит дәлил-испат билән кәлгән.

Дуня уйғур қурултийиниң тәтқиқатчиси петер ервин юқиридики йиғинда қилған сөзидә, уйғур елидики лагерларниң хәлқарадики тәтқиқатчилар вә мәтбуатларда йиғивелиш лагери, җаза лагери вә яки меңә ююш лагери қатарлиқ охшимиған исимлар билән атиливатқанлиқи, бу намларниң һәммисиниң у йәрдики шараитларни тәсвирләш үчүн мувапиқлиқини, чүнки бу лагерларда тән җазасиниң мәвҗутлуқи һәққидә ениқ мәлуматлар барлиқини, һазирғичә бу орунда өлгән 30 кишиниң кимликиниң ениқлинип чиққанлиқини алаһидә әскәртти.

Долқун әйса әпәндиниң ейтишичә, 6-ноябир күнидики хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә қарап чиқиш йиғинида һәрқайси кишилик һоқуқ органлири вә актиплири уйғур елидики лагер темисини әң муһим мәсилә сүпитидә оттуриға қойиду, дәп мөлчәрләнмәктикән.
Бир қисим көзәткүчиләр һәрқайси дөләтләрниң 6-ноябир күни 21-әсирдики әң җиддий бир вәқә болған лагер мәсилисини хитайдин сораш яки соримаслиқ арқилиқ қаттиқ бир мәйдан кишилик һоқуқ синиқиға дуч келидиғанлиқини билдүрүшмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт