Démokratik küchlerning “Xitay puqralar küchi teshkilati” ning muhakimisidin tesiratliri

• Muxbirimiz gülchéhre
  2015-05-04

Ötken hepte, amérikidiki “Xitay puqralar küchi teshkilati” ning bash sahibxaniliqi we chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan xitay, Uyghur, tibet, teywen we xongkong teshkilatliri shundaqla diniy erkinlik we bashqa kishilik hoquq teshkilatlirining hemkarliqida, “Millet, din we chégra halqighan démokratik heriket yash rehberlirining 10-nöwetlik xelq'araliq muhakime yighini” paytext washn'giton'gha qoshna meriylen shtatida ötküzüldi.

Yighin axirlashqandin kéyin, oxshimighan guruppilarning wekillirining mezkur yighindin alghan tesiratliri we muhakimilerdin qandaq yekünlerge kelgenliki, yighin ehlining muhakimilerdin Uyghurlar weziyiti heqqide qandaq chüshenchilerge ige bolghanliqi toghrisida yighin'gha ishtirak qilghan dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur birleshmisi we Uyghur insan heqliri programmisining wekilliri we bashqa xitay démokratik küchlerni ziyaret qilduq.

27-Apréldin 30 aprélghiche dawam qilghan “Xitay puqralar küchi teshkilati”ning10-nöwetlik millet, din we chégra halqighan démokratik küchler xelq'araliq muhakime yighini nahayiti tertiplik we netijilik tamamlandi.

Mezkur yighin'gha chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur, xitay, tibet, ichki mongghul we teywen we xongkongluq teshkilatchilar, shundaqla bashqa kishilik hoquq teshkilatlirining wekilliri, diniy teshkilatlarning wekilliri, terepsiz tetqiqatchilar, muxbirlar bolup 100din artuq kishi qatnashti. Yighin jeryanidiki din, muhit, kishilik hoquq mesililiride Uyghurlar uchrawatqan zulum basturush toghrisidiki doklat we mulahiziler küchlük diqqet qozghidi.

30-Aprél yighinning yépilish murasimidin kéyin dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur birleshmisi we Uyghur insan heqliri programmisining wekilliri dolqun eysa, ömer qanat, ilshat hesen, zübeyre shemsidin qatarliq Uyghur teshkilat yétekchiliri, pa'aliyetchiler mezkur yighin heqqide köz qarashlirini ortaqlashti we Uyghur mesilisini, Uyghurlar weziyitini we arzusini mezkur yighinda toghra, ünümlük anglitish pursiti yaritilghanliqini yekünlidi.

Uyghur pa'aliyetchiler dep ötkendek, heqiqeten bezi yighin qatnashchiliri, hetta bezi chet'eldiki xitayche metbu'at muxbirliriningmu Uyghur mesililirige nisbeten chüshenchisi intayin tar we müjmel bolup, amérikida xitaylar teripidin bésiliwatqan bir ammiwi gézitning xitay muxbiri özimu dolqun eysa we ilshat hesen ependilerning doklatlirini anglap heyran qalghanliqini yoshuralmidi we ornidin turup özining Uyghurlargha hésdashliqini ipadilidi.

Mezkur yighin'gha béyjingdin kélip qatnashqan xitay dawachilardin ili xu'enjün bu yighin'gha qatnishishtin burun peqet xitay metbu'atlirida körgen-anglighanliri asasidila Uyghurlarni nahayiti tar menidin chüshen'genlikini, hazir xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan qanliq basturushliridin bir turup heyran qalghan bolsa, yene bir tereptin heyran qélishning hajiti yoq, chünki özi bir xitay puqrasi turup bunche qattiq basturuluwatqan chaghda, ezeldinla bashqa az sanliq milletlerni kemsitidighan xitayda Uyghurlarning weziyitini tesewwur qilalaydighanliqni bildürdi hemde hemmimiz xitay kommunistik hakimiyitining qurbanlirikenmiz, choqum birlikte erkinlikimiz, arzulirimiz üchün küresh qilishimiz, meyli xitay ichi yaki sirtida bolayli, xitay hakimiyitining depsendichiliklirini toxtitish üchün bu adalet yoldin yanmasliqimiz kérek, dédi.

Xongkong yamghurluq herikiti teshkilati wekilliridin taw ependi:
Xitay kommunistik hökümiti xongkong puqralirining qanunluq heq-hoquqlirini depsende qilip, buning üchün heriket qilghuchilarni basturup keldi, bu yighin'gha nurghun bizge oxshash basturushqa uchrighan, Uyghur, tibet, mongghul dostlarning wekilliri qatnashti, men ularning xitay hakimiyitige qarshi élip bériwatqan tirkishishi, qarshiliq heriketliridin tolimu ilham aldim, xitay kommunist hökümitining her qaysi dinlargha, kishilik hoquq pa'aliyetchilirige qaratqan basturushi kücheymekte, adem organlirini mejburiy tirik éliwélishi dawam qilmaqta, ilham toxtigha oxshash adalet telep qilghan tinchliqperwer ziyaliylarnimu menggülük qamaqlargha sulimaqta, biz xelq'araliq qanunlargha asasen özimizning heq-hoquqlirigha érishish üchün élip bériwatqan hemkarliqimizni kücheytishimiz kérek, dédi.

Bu yighinning bash sahipxani, amérikidiki “Xitay puqralar küchi teshkilati” ning qurghuchiliridin biri we re'isi yang jyenli ependi mezkur yighin'gha chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan xitay, Uyghur, tibet, teywen we xongkong teshkilatliri shundaqla bashqa kishilik hoquq teshkilatliri wekillirining öz-ara ishench hemde chüshenchisining yenimu chongqurlashqanliqi we buningdin kéyin her qaysi din, millet, chégra halqighan bu guruppilarning öz mesililirini xelq'aragha yenimu ünümlük anglitish hemde hel qilish yollirini birlikte izdesh üchün hemkarliqning kücheytilidighanliqini bildürdi hemde axirida barliq Uyghur dostlargha bu sözümni yetküzüp qoysingiz dep, munularni alahide eskertti:

“Uyghur sepdashlargha éytqandek, tekitleydighinim, gerche xitayning adaletsiz hakimiyiti, silerge shunche köp apet élip kelgen bolsimu, emma xitay kishiliri bilen alaqenglarni üzmeslikinglar kérek, men Uyghurlarning qarshiliq heriketlirinimu toghra chüshinimen, chünki Uyghurlarning iqtisadiy, siyasiy, her jehettin menpe'etlirining hemmisi siyaset arqiliq xitaylarning qoligha ötti, Uyghurlar xitay hökümitige naraziliqini tinchliq yoli bilen anglitishqimu amalsiz, ilham toxtining teqdiri buni chüshendürüp béridu, nöwette Uyghurlar qolidin kélidighan yollar bilen qarshiliq qiliwatidu, emma xitay uni térrorluq, zorawanliq dep körsitip basturuwatidu, shunga Uyghurlarning weziyiti murekkep bir weziyetke yüzlen'gen bir peytte, Uyghurlarning heqiqiy weziyitini, mesilining, ziddiyetning menbesini xelq'aragha anglitish intayin muhim.Buni birlikte, hemkarliqta élip bérishimiz zörür. Chet'ellerde Uyghur dostlar bilen uchrishish, söhbetlishish, hetta birlikte bezi mesililer üstide xizmet qilish jeryanida chüshendimki, arimizda héchqandaq düshmenlik yoq, milliy ziddiyetni xitay kommunistik hakimiyitining siyasiti keltürüp chiqarghan. Buni xitay puqralirigha anglitish kérek, hazirche silerni chüshinidighanlar az bolsimu, barghanche köpiyidu. Biz her bir milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha hörmet qilishimiz zörür. Yene bir mesile Uyghurlar öz weziyitini toghra anglitishqa paydiliq imkaniyetlerdin menpe'etlen'gendin bashqa, özining medeniyitini saqlap qélishqa tirishish, yeni medeniyetning belgisi bolghan tilini choqum yaxshi saqlishi kérek, men Uyghurlargha “Uyghur tili inqilabi” ni qozghashni tewsiye qilimen, yeni Uyghur tilida sözleshni, Uyghur yéziqini ishlitishni her yerde kücheytishni, hemme Uyghur özidin bashlash kérek, chünki tilni yoqatqanda Uyghur kimliki yoqaydu. Shunga tilni saqlap qélish bu bek muhim !”