Долқун әйса: “һөрлүк үчүн әзиз җанлирини бериватқанлар алдида бизниң қилғанлиримизниң тилға алғучилики йоқ!”

Мухбиримиз қутлан
2016.04.07
dolqun-eysa-mukapat-1.jpg Д у қ иҗраийә комитетиниң рәиси долқун әйса “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” тәрипидин берилгән 2016-йиллиқ “труман-реган әркинлик медали” ни тапшурувелиш мурасимида сөз қилмақта. 2016-Йили 30-март, вашингтон.
RFA

2016-Йили 3-айниң 30-күни дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң рәиси долқун әйса вашингтонда “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” тәрипидин берилгән 2016-йиллиқ “труман-реган әркинлик медали” ни тапшуруп алди. Долқун әйса әпәнди бу мунасивәт билән радиомиз зияритини қобул қилди. У мәхсус темидики мәзкур сөһбәттә өзиниң узақ мәзгиллик күрәш һаяти, тәҗрибә-савақлири вә шәхсий кәчүрмишлири асасида уйғур дәвасиниң бүгүни вә келәчики һәққидә пикир баян қилди.

Соал: һөрмәтлик долқун әпәнди, 30-март сиз “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң 2016-йиллиқ “труман-реган әркинлик медали” ни тапшуруп алғандин кейин, америка вә дуняниң башқа әллиридики чоң таратқуларниң һәммисидә хәвәр берилди.Мәлумки, хитай һөкүмити буниңдин он нәччә йил илгири сизни “террорчи” тизимиға киргүзүп исмиңизни интерпол, йәни хәлқара сақчиға тапшурған. Хитай рәиси ши җинпиң дәл америкиға кәлгән күни сизниң вашингтонда “әркинлик медали” тапшуруп елишиңиз уйғур дәвасиниң техиму хәлқаралишиши вә дуня җамаәтчиликиниң диққитини қозғашта интайин муһим сиясий әһмийәткә игә, әлвәттә. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?

Җаваб: хитай һөкүмити 2003-йили мени “террорчи” тизимликигә киргүзүп дуняға елан қилди. Шундин буян хитай өзиниң хәлқарадики сиясий вә дипломатик қаналлириға тайинип үзлүксиз һалда дуня уйғур қурултийиниң паалийәтлирини, җүмлидин мениң паалийәтлиримни тосушқа урунуп кәлди. Мушундақ бир шараитта дуняниң сиясий пайтәхти болған вашингтонда, йәни ши җинпиңниң америкиға келидиған күнигә үлгүртүп бу мукапатни тарқитишиниң уйғур дәваси үчүн әһмийити зор дәп қараймән. Демәкки, бу хитай һөкүмитиниң дуня уйғур қурултийини, дуня уйғур қурултийиниң рәһбәрлирини, җүмлидин мени террорлуқ қалпиқи билән әйибләп, бизниң һәқлиқ дәвайимизни тосалғуға учритиш суйиқәстиниң ишқа ашмиғанлиқиниң бир сигнали дәп ойлаймән. Демәк, хитайниң бизгә қарши сиясий оюнлириниң хәлқарада етибарсиз қалғанлиқиниң, әксичә уйғур миллий һәрикитиниң һәқлиқ бир дәва болуп тонулуватқанлиқиниң бир бәлгиси дәп чүшинимән.

Соал: мәлумки, сизниң уйғур хәлқиниң миллий һәқ-һоқуқлири үчүн елип барған күрәшлириңиз 1980-йилларниң иккинчи йеримида, йәни шинҗаң университетида оқуватқан мәзгиллиригиздә башланған. Сиз бүгүн 30 йилдин артуқ бу җәрянни әслигиниңиздә немиләрни йоқитип, йәнә немиләргә еришкәнликиңизни тилға алалайсиз?

Җаваб: 1985-йили алий мәктәпкә киргән вақтимдин башлап һесаблисам, 31 йиллиқ бу вақит мусаписидә имканийитим яр бәргән даиридә йиқилип-қопуп йүрүп бу дәваниң ичидә болуп кәлдим. Мән муһаҗирәттә яшаватқили 23 йил болди. Бу җәрянда уйғур дәваси сепидә күрәш қиливатқан муһаҗирәттики барлиқ сәпдашлиримға охшаш мәнму балилиқ вә яшлиқ дәврим өткән ашу сөйүмлүк вәтәнни, уруқ-туғқанлиримни, ата-анамни йоқаттим. Ундин башқиму йоқатқан нәрсилиримиз көп болди. Һалбуки, вәтәндә һөрлүк вә әркинлик үчүн әзиз җанлирини вә қанлирини бериватқан инсанлар бар. Миңлиған қериндашлиримиз қараңғу зинданларда йетиватиду. Уларниң йоқатқанлири билән селиштурғанда, бизниң муһаҗирәттә елип барған күрәшлиримизниң тилға алғучилики йоқ дәп ойлаймән. Әлвәттә, уйғур дәвасиниң хәлқараға аңлитилиши вә тонулуши үчүн һәммимиз қолимздин келишичә тириштуқ, һелиһәм тиришиватимиз. Әгәр бу җәһәттә аз тола нәтиҗә яритилди дейилсә, у чағда буниңға биз өзимиз әмәс, пәқәтла хәлқимиз баһа берәләйду.

Соал: 2003-йили хитай һөкүмити сизни “террорчи тизими” гә киргүзгәндин буян, сизниң хәлқарадики сиясий паалийәтлириңизни тосуш йолида қандақ тәдбирләрни қолланди? бу җәрянда хитай тәрәп сизниң һаятий бихәтәрликиңизгә тәһдит елип келидиған яки сизниң абруйиңизға сәлбий тәсир елип келидиған қандақ васитиләрни қолланди? бу һәқтә қисқичә мәлумат берәләмсиз?

Җаваб: 2003-йили хитай һөкүмити мени өз ичигә алған 10 нәпәр уйғурни тунҗи түркүмдә “террорчи тизимлики” гә киргүзүп хәлқара сақчи органлириға қизил хәтлик тутуш буйруқи чиқарди. Бизниң үстимиздин ялған “материял” ойдуруп чиқип хәлқаралиқ органларға сунди. Хитайниң бу сахта материяллириға германийә вә явропа иттипақидики дөләтләр етибарсиз қариған болсиму, әмма дунядики йәнә бир қисим дөләтләр буниңға җиддий қариди. Мәсилән, 2006-йили мән германийә паспорти билән америкиға кәлгинимдә вашингтондики даллас хәлқара айродромида 22 саәт тутуп турулуп ахири германийәгә қайтуруветилдим. Шуниңдин кейин бизниң вә хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң тиришчанлиқи билән америка һөкүмити 2012-йилиға кәлгәндә маңа 10 йиллиқ виза бәрди. Мана бу қетим мениң америкиға 5-қетим келишим. Мән германийәгә келиштин илгири бир мәзгил түркийәдә яшиған, түркийәниң аш-тузини йәп, сүйини ичкән. Түркийәдә икки йил мастерлиқ унвани үчүн оқуған. Һалбуки, түркийә хитайниң бесими билән мени нәччә қетим чеградин киргүзмиди, һазирғичә түркийәгә кирәлмәймән. 2009-Йили хәлқара йиғинға қатнишиш үчүн җәнубий корейәниң пайтәхти сеолға барғинимда айродромда тутуп қелиндим. Хитайға қайтурулуш хәвпи қаш билән кирпикниң арилиқида қалған бир мәзгилдә германийә вә америка һөкүмәтлириниң оттуриға чүшүши билән бу хәтәрдин қутулдум. Шуниңға охшаш йәнә нурғун дөләтләргә, болупму “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати” ға әза дөләтләргә беришим мумкин әмәс. Аллаһға шүкри, һазирға қәдәр хитай дуняниң һәммә җайлириға қолини сунуп, бизниң хәлқарадики паалийәтлиримизни тосушқа, һаятий бихәтәрликимизгә тәһдит селишқа үзлүксиз урунуп кәлгән болсиму, әмма бу мәқситигә йетәлигини йоқ!...

Соал: 30 нәччә йилдин буянқи тинимсиз күрәшлириңиз, болупму муһаҗирәттә өткән һәм мушәққәтлик һәм узунға созулған күрәш һаятиңиз давамида үмидсизләнгән, ишәнчиңизни йоқатқан яки уйғур давасиниң истиқбалидин гуманланған чағлириңизму болдиму?

Җаваб: мән һеч вақит уйғур дәвасиниң истиқбалидин гуманланған яки үмидсизләнгән бир инсан әмәсмән. Бу дәва сепигә қетилған күндин етибарән хитай һөкүмитиниң түрлүк шәкилләрдики бесимлириға, тәһдитлиригә дуч кәлдим. юқирида дәп өтүлгәндәк, һәтта һаятимиз тәһдиткә дуч кәлгән яки хәлқаралиқ сәпәрләрдә хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч кәлгән вақитлиримму болди. Һалбуки, һечқачан бу йолдин үмидсизләнгән әмәсмән. Чүнки уйғур дәвасиниң һәқлиқ бир дәва икәнликигә, униң һаман бир күни ғәлибигә еришидиғанлиқиға шәксиз ишинимән.

Соал: сиз еришкән “әркинлик медали” мундақчә ейтқанда, кәлгүсидики сиясий һаятиңизниң раванлашқанлиқиниң бәлгисиму яки йәлкиңиздики баш тартип болмайдиған мәҗбурийитиңизниң техиму еғирлишишидин дерәк берәмду?

Җаваб: мән “әркинлик медали” ни маңа әмәс, бәлки әң алди билән өз әркинлики үчүн еғир бәдәлләрни төләватқан уйғур хәлқигә мәнсуп дәп қараймән. Мәзкур мукапат коммунизм диктарторлуқиниң қурбани болған хәлқләрниң әркинлик үчүн елип барған күрәшлиригә төһпә қошқан башқа шәхсләргиму берилгән. Мушу мәнидин ейтқанда, бу мукапат бәлким кәлгүсидики күрәш йолимизға техиму зор илһам болуши тәбиий. Әмма мән маңа берилгән “әркинлик медали” мениң кәлгүсидики мәсулийитимни вә бурчумни техиму күчәйтиду дәп ойлаймән. Мушу минутларда үстүмдики вәзипиләрниң техиму еғирлашқанлиқини, әркинлик йолидики техиму мушәққәтлик бир җәряниниң мени күтүватқанлиқини һес қилмақтимән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.