Dolqun eysa amérika we gérmaniye bash elchilirining arilishishi bilen b d t yighinigha qayta qatnashti

Muxbirimiz erkin
2018-04-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Dolqun eysa ependige qayturup bérilgen, b d t iqtisadi‏-ijtima'iy kéngishining 17‏-nöwetlik yerlik milletler yighinigha qatnishish salahiyet kinishkisi.
Dolqun eysa ependige qayturup bérilgen, b d t iqtisadi‏-ijtima'iy kéngishining 17‏-nöwetlik yerlik milletler yighinigha qatnishish salahiyet kinishkisi.
Social Media

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa 25‏-aprél b d t iqtisadi-ijtima'iy kéngishining nyu-york shehiridiki bash shtabida ötküzülgen "Yerlik milletler munbiri" da söz qilip, Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitini tonushturghan.
U yighinda xitay hökümitining b d t da Uyghurlarning awazini boghushqa urunup kéliwatqanliqi, Uyghurlarning hazirqi éghir kishilik hoquq weziyiti, xitayning "Yépiq terbiyelesh lagérliri" ni qurup, yüz minglighan Uyghurni bu lagérlarda tutup turuwatqanliqini otturigha qoyup, xelq'ara jem'iyetning buninggha derhal tedbir qollinishini telep qilghan.

B d t iqtisadi‏-ijtima'iy kéngishining 17‏-nöwetlik yerlik milletler yighini 16‏-aprél bashlan'ghan. Lékin shu küni dolqun eysaning yighin'gha kirishi tosqunluqqa uchrap, yighin'gha qatnishalmighan idi. Melum bolushiche, alaqidar da'iriler "Bixeterlik endishiliri" ni seweb qilip körsitip, dolqun eysagha yighin'gha kirish guwahnamisi bérishni ret qilghan. Bu bezi kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq naraziliqini qozghighan.

Lékin 24‏-aprél küni weziyet tuyuqsiz özgergen. Dolqun eysa nyu-york shehiride dawamlishiwatqan bu yighin'gha qaytidin chaqirtilip, charshenbe küni yighin'gha qatnashqan hem söz qilghan.

U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Bügün men bu yerde söz qildim. Men sözümde b d t ning yighinlirida yerlik milletler, herqaysi teshkilatlar wekillirining pikir qilish erkinlikining bezi döletler teripidin chekliniwatqanliqini, buning aldini élishning zörürlükini, buninggha qarita b d t ning tedbir élishi kéreklikini otturigha qoydum. Men yene özümning bu xil chekleshning qurbani bolghanliqimni, bizning Uyghurlarning hazirqi weziyitini, yéghiwélish lagérlirini, Uyghurlarning omumyüzlük bésimgha we yoqitilish qismitige duch kéliwatqanliqini sözlep öttüm."

Muxbir: qandaq inkasi boldi, xitay wekilining yaki bashqa döletlerning inkasi qandaqraq?

Dolqun eysa: "Mendin kéyin xitay elchixanisining xadimi söz qilip mundaq dédi, 'bu adem d u q ning re'isi, u öz teshkilatining ismi bilen kirmey bashqa teshkilatning namini suyi'istémal qiliwatidu. U gérman puqrasi, gérman puqrasi bolghan birsining junggoning ichki ishlirigha ariliship söz qilishi qanun'gha xilap. U d u q ning re'isi, térrorluq bilen baghlinishi bolghan bir adem. U shinjangni junggodin ayrip chiqishqa heriket qiliwatqan, nurghun zorawanliq heriketlirige qatnashqan bir kishi,' dep manga nurghun hujumlarni qildi. U yene 'xitayda yerlik millet yoq. Dolqun eysa bezi döletler elchilirining arilishishi bilen yighin'gha kirdim, dewatidu. Démek, bu döletler xitayning ichki ishlirigha arilishishtin qolini tartishi kérek,' dégendek bir munche geplerni qildi. Emma amérikining wekili söz qilip, bu yerde teshkilatlarning söz qilish heqqining barliqini, dolqun eysaning bu yighin'gha qatnishishigha amérika elchisining arilashqanliqidin özining xursenlik hés qilidighanliqi, buning qanun'gha yaki prinsipqa xilap ish emeslikini körsitip ötti."

Muxbir: xitayni qollap inkas bildürgen bashqa döletlermu boldimu?

Dolqun eysa: "Bu yerde rusiye wekili söz qilip xitayni qollaydighanliqini bildürdi. Lékin dem élish waqtida men shu sözni qilghan rusiyening ayal wekili bilen körüshüp, uningdin 'Uyghurlarning weziyitini bilemsen,' désem, u 'bilimen,' dédi. U yene 'men omumiy gepni qildim. Men héchqachan séning yaki Uyghurlarning gépini qilmidim, mesilini tinchliq yoli bilen hel qilghan yaxshi,' dédi. Men, 'biz tinchliq bilen hel qilayli deymiz, emma xitay hökümiti qobul qilmaywatidu, sen bilip turup qandaqsige yene xitayni qollaysen,' dep uninggha mesilini chüshendürüsh pursitim boldi."

Xitayning b d t da Uyghur pa'aliyetchilerni chekleshke urunushi, "Xitay b d t kishilik hoquq méxanizmlirigha buzghunchiliq qiliwatidu," dep tenqidliniwatqan mezgilde yüz berdi. Gérmaniyediki "Tehdit astidiki xelqler teshkilati" xitay bilen rusiyening b d t xamchot komitétini kontrol qiliwélip, xamchotni qisqartish arqiliq b d t ning kishilik hoquq méxanizmini ajizlitiwatqanliqini ilgiri sürüp kelgen idi.

Mezkur teshkilat dolqun eysaning 16‏-apirildiki yighin'gha qatnishishigha képil bolghan idi. Mezkur teshkilatning re'isi ulrix déli'us ziyaritimizni qobul qilip, özlirining ilgiri héchqachan bundaq bir ehwalgha uchrap baqmighanliqini bildürdi.

Déli'us mundaq dédi: "Biz dolqun eysani Uyghurlarning wekili süpitide b d t ning yerlik milletler yighinigha teklip qilghan iduq. Bizning b d t yerlik milletler munbiride wekillik salahiyitimiz bar. Lékin biz nyu-yorktiki yighinda héchqachan bundaq hadisige uchrap baqmighan iduq. Bundaq yighinlar dolqun üchün da'imliq bir mesile bolup qaldi."

Ulrix déli'usning körsitishiche, dolqun eysa uchrighan bu weqe xitayning b d t ni monopol qilishqa qanchilik jiddiy heriket qiliwatqanliqining bir signali iken. U mundaq dédi: "Xitay heqiqeten özining küchini ishlitip, b d t ning kishilik hoquqqa alaqidar pa'aliyetlirini chekleshke urunmaqta. Bu weqede biz buni ispatliduq. Epsuski, bu dolqun eysa üchün awarichilik boldi. Normalda b d t ning bu yighinlirigha qatnashsa héchkimning kari bolmaydu. Burunlarda köpchilikning bu yighinlar heqqide unchilik xewiri bolmaytti. Yene bir tereptin dolqunning mesilisi bu yighinning teshwiqatini qilip bergen bolsimu, lékin bu yene xitay xelq jumhuriyitining küchini b d t da qanchilik suyi'istémal qiliwatqanliqini körsitip berdi. Biz buni choqum kéler yilqi yighin üchün bir agahlandurush signali, dep qarishimiz kérek."

Dolqun eysaning seyshenbe küni nyu-york shehirige chaqirtilip, b d t ijtima'iy‏-iqtisadi kéngishining yighinigha qatnishishida amérika bilen gérmaniyening b d t diki bash elchilirining muhim rol oynighanliqi melum. Dolqun eysa seyshenbe küni nyu-york shehirige chaqirtilghanda gollandiyening antiwérpén shehiride dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining yighinigha qatnishiwatqan iken.

Toluq bet