Gherb kishiliri: Uyghur diyarida kishilik hoquq weziyitining özgirishidin ümid yoq

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
BBC Ning pétir dahlin toghrisidiki xewer béti
BBC Ning pétir dahlin toghrisidiki xewer béti
BBC: http://www.bbc.com/zhongwen/simp/china/2016/01/160126_china_sweden_dalin


3 - Yanwar béyjing ayrodromigha kirip kétiwatqan chéghida xitay dölet bixeterlik küchliri teripidin tutqun qilin'ghan pétir dahlin 26 - yanwar etigende shiwétsiyege qayturup kélindi.

Bu heqte pikir bayan qilghan mulahizichiler, xitayning bir kishilik hoquq pa'aliyetchisini qoyup bérishi, xitay kishilik hoquq xatiriside yaxshilinish bolghanliqidin dérek bermeydighanliqi, buni kün sayin yamanlishiwatqan Uyghur weziyitidin körüwélishqa bolidighanliqini bildürdi.

Xitay tashqi ishlar bayanatchisi xung léy eyni chaghda muxbirlarning so'aligha jawaben, pétér dahlinning "Dölet bixeterlikige tehdit shekillendürüsh gumani" bilen tutqun qilin'ghanliqini delilligen idi.

Melumki, shiwétsiye puqrasi bolghan pétér dahlin 2009 - yilidin buyan "Xitayda jiddiy heriket xizmet guruppisi" da xizmet qilip kéliwatqan kishilik hoquq pa'aliyetchisi idi. Metbu'atlarning qarishi boyiche éytqanda, u "Xitay yolgha qoyuwatqan adwokatlar we kishilik hoquq pa'aliyetchilirige zerbe bérish" dolqunida qolgha élin'ghan tunji chet'ellik kishi. Uning xitay téléwizorlirida jinayitige iqrar hem pushayman qildurulushi, gherb ellirining küchlük naraziliqini qozghighan idi.

Gérmaniyediki "Xitay démokratik fédirassiyoni" ning re'isi féy lyangyung pétér dahlinning qoyup bérilishi munasiwiti bilen élip barghan ziyaritimiz jeryanida öz qarashlirini bayan qilip: "Pétérning qoyup bérilishi, xitayda kishilik hoquq weziyitide ijabiy bir özgirish bolidighanliqining béshariti emes. Xitay türmiliride yene qanche minglighan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we adwokatlar qamilip yatmaqta. Uyghur ziyaliysi ilham toxti shularning biri. Ilham toxti shertsiz qoyup bérilishi kérek, chünki uninggha artilghan 'döletni parchilashqa qutratquluq qilish' jinayiti pütünley töhmet. Ilham toxti söz, pikir erkinlikidin ibaret herkimde bolushqa tégishlik eng eqelliy kishilik heq - hoquqining rolini jari qildurup, kompartiyening siyasiy xataliqlirini körsitip bergen bir ziyaliy idi. Uning muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilinishi, xitayning kishilik hoquq weziyitining yenimu yamanlishidighanliqining delili" dédi.

Bash shtabi gérmaniyede bolghan "Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati" asiya ishliri bölümining mes'uli ulrik délyus ependimu oxshash qarashni otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "Hala sherqiy türkistanda hélimu Uyghurlarning saqal - burut qoyush, romal artish, roza tutush, namaz oqushtek insaniy heqlirining tajawuzgha uchrishi dawamlashmaqta."

U sözide, xitaydiki kishilik hoquq weziyitining künséri yamanlishish teripige qarap tereqqiy qiliwatqanliqini, bolupmu Uyghur ilidiki basturush heriketlirining barghanséri küchiyiwatqanliqini, xitayning kishilik hoquq weziyitining yéqin kelgüside özgirishidin ümid kütüshke asas bolidighan amilning mewjut emeslikini tekitlidi.

Gérmaniyediki "Xelq'ara kishilik hoquq jem'iyiti" xadimi manyan bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda: "Xitay kompartiyisi bir kün mewjut bolup turidiken, bir kün kishilik hoquq mewjut bolmaydu" dédi.

U sözide yene shularni tilgha aldi: "Shi jinping dewride her türlük kishilik hoquq tajawuzchiliqi mewjut bolup turmaqta. Biraq mesilining qiziq yéri, shi jinping hazir kishilik hoquqning eng esheddiy düshmenliri bilen jeng qilmaqta. U qolgha alghan bo shiley, ju yungkang, shi seyxu dégenler, eslide uzun yillardin buyan insaniy heq - hoquqlarni eng qattiq depsende qilghan chirik emeldar idi. Ularning Uyghurlar, tibetlikler, mongghullar we falun'gongchilargha salghan zulumi heqiqetenmu nahayiti échinarliq."

Manyan yene shundaq dédi: "Shi jinping 'sen öl, men yashay' deydighan chong bir jengge atlandi. Uning eng chong reqibi jang zémin, zéng chingxung we ularning terepdarliri. Xitay tarixida héchbir emeldar chériklikke qarshi shi jinping kebi jeng qilishqa pétinalighan emes. Emma xitayda yolgha qoyuluwatqan chériklikke qarshi turush, kishilik hoquqqa qarshi turush bilen mas qedemde élip bérilmaqta. Mesilining tüp négizi bolsa hakimiyet qurulmisida. Qurulma özgermeydiken, xitayning textige kim chiqsa chiqsun, kishilik hoquq weziyiti özgermeydu. Xitay kompartiyisi mewjut bolupla turidiken, kishilik hoquq depsendichiliki tügimeydu. Peqet kompartiye yoqalghandila, hem xitay xelqi hem Uyghurlar kebi az sanliq milletlerning weziyiti yaxshilinidu, dep oylaymen."

D u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependi bu xususta ziyaritimimizni qobul qilghanda, Uyghur diyarida kishilik hoquq depsendichilikining dawamlishiwatqanliqini, pétér dahlinning qoyup bérilishi bilen xitaydiki kishilik hoquq weziyiti özgirishining alaqisi yoqluqini eskertip, yéqin kelgüside xitayda we Uyghur ilida ijabiy bir weziyetning dunyagha kélishige guman bilen qaraydighanliqini tilgha aldi.

Toluq bet