Hindonéziyede “Sherqiy hindonéziye mujahidliri” teshkilatidiki yene ikki Uyghur öltürüldi

Muxbirimiz erkin
2016.04.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur-soraq.jpg Soraqxanigha élip kétiliwatqan, hindonéziyede tutulghan Uyghurlarning biri. 2015-Yili mart.
Photo: RFA

Hindonéziye hökümiti ilgiri hindonéziyening ottura sulawési ölkiside pa'aliyet qilidighan “Sherqiy hindonéziye mujahidliri” namliq jihadi teshkilatida 6 neper Uyghurning barliqini ilgiri sürgen. Da'iriler ularning ikki nepiri bu yil 3‏-ayning otturilirida öltürülgenlikini élan qilghan idi.

Da'iriler yéqinda yene 2 Uyghurning öltürülgenlikini, buning bilen öltürülgen Uyghur 4 ke yetkenlikini élan qilip, qalghan 2 Uyghurning dawamliq qéchip yürüwatqanliqini bildürdi. Emma hindonéziye da'irilirining herikiti Uyghur pa'aliyetchiliride endishe qozghidi. Ular hindonéziye da'irilirini chékidin ashqan küch qollanmasliqqa, ochuq-ashkara we adil bolushqa chaqirdi.

Hindonéziye merkizi sulawési ölkisining saqchi bashliqi, général rudiy sufari'adi, “Sherqiy hindonéziye mujahidliri” teshkilatigha qatnashqan Uyghurlarning yene 2 nepirining jesiti tépilghanliqini bildürgen.

Sufari'adi, 3‏-ayning otturilirida “Mujahidlar” guruhidiki 6 Uyghurning 2 nepiri öltürülgenlikini, qalghan 4 nepirige tutush buyruqi chiqirilghanliqini élan qilghan. U, 3‏-ayning otturlirida ölgen u 2 Uyghurning birining ismi peruq, yene birining ismi nurdin ikenlikini bildürgen idi.

Rudiy sufari'adi 8‏-aprél muxbirlargha bergen uchurida qeyt qilishiche, 3‏-Uyghurning jesiti ötken ayda merkizi sulawési ölkisidiki lélo namliq bir yézining deryasidin süzüwélin'ghan.
U, bu kishining qéchishqa urun'ghanda “Mujahidlar” guruhi teripidin öltürülgen, dep qaralghanliqini ilgiri sürgen.

Rudiy sufari'adining qeyt qilishiche 4-Uyghur shuningdin bir hepte kéyin rompo namliq yézida yüz bergen toqunushta ölgen. U, turang isma'il isimlik bu kishining Uyghur ikenlikini bildürgen.

Bu weqe d u q hindonéziyeni xitay bilen térorluqqa qarshi hemkarlashqanda kishilik hoquqni untup chaqiriwatqan mezgilde yüz berdi. D u q bayanatchisi dilshat rishit charshenbe küni hindonéziye da'irilirini ochuq-ashkara bolushqa, aldirap xulase chiqarmasliqqa chaqirdi.

Dilshat rishit: “ Bu mesilide ochuq-ashkare bolushni, xitayning bésimida emes, xelq'arada heqiqi ochuq ashkar bolushini tileymen. Chünki, bu yerde yene bir mesile bar. 11‏-Séntebir weqeside xitaylar Uyghurlarni bin ladin we el -qa'idige chétip yürdi. Emdi ashu rayonda birer Uyghur bir weqege chétilip qalghan bolsimu, lékin bu Uyghur nime üchün chétilip qaldi, buning aldi-keynini ashkarlishi kérek, toluq éniqlash lazim. Buninggha aldirap baha bérishni men natoghra, dep qaraymen”didi.

Emma bu, hindonéziyede yüz bergen Uyghurlar chétishliq tunji weqe emes. Hindinoziye hökümiti 2015‏-yili 4 Uyghurni qamaq jazasigha höküm qilghan. Ular satosoning “ Sherqiy hindizniye mujahidlar” guruhigha qatnashmaqchi, dep eyiplen'gen.

Hindonéziyening gherbiy jakarta rayonluq sot mehkimisi 6‏-ayda u 4 Uyghurgha ayrim-ayrim halda 6 yilliq qamaq jazasi bergen idi.

Hindonéziye hökümiti yene, 2915‏-yili 12‏-ayda gherbiy jakarta rayonida olturushluq bir Uyghurni yéngi yil kéchisi adem bomba hujumi élip bérishni pilanlighan, dep qolgha alghan.

Arqidinla bu yil 1‏-ayda gherbiy jawa ölkisining merkizi bandongda ikki Uyghur tutqun qilin'ghan. Hindonéziye bash saqchi idarisining bayanatchisi agus riyanto radiyomizgha bergen uchurida, u 2 Uyghurning délosini hindonéziye térrorluqqa qarshi turush alahide etriti ötküzüwalghanliqini bildürdi.

Bezi mutexessislerning qarishiche, xitayning Uyghur rayonida islamni qattiq kontrol qilishi, Uyghurlarning chet'eldiki ghazatchi teshkilatlargha qiziqishini kücheytken.

Türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizining xitayshunas mutexessisi doktor erkin ekrem, pütün bu xahishlarni Uyghur rayonida erkin diniy ma'aripning yoqluqi peyda qiliwatqanliqini bildürdi.

Erkin ekrem: “Memlikette kitabi islamning ma'aripi yoq. Bolghan bu islam instituti, dégen yermu xitayning siyasitige qarap islamiyetni ögitidighan yer. Shunglashqa sherqiy türkistandiki döletke baghlan'ghan u islami ma'ariplar nurghun musulman Uyghurlarning telep we arzusigha jawab bérelmigen gep. Bérelmigendin kéyin bayam biz dégen dewetchiler ulargha xilmu-xil nersilerni ögitidu. Bu dewetchilerning bir qismi oxshash nersilerni chüshendüridu. Bir qismi oxshimaydighan nersilernimu anglitidu.) Diniy uqumlarni( xilmu-xil chüshenchiler bilen chüshendüreleydu.”

Doktor erkin ekrem yene, musteqil we erkin diniy ma'arip cheklen'gen yerde, musulman xelq her xil chiqish yollirini izdeydighanliqini bildürdi.

Erkin ekrem mundaq dédi: “ Islamning bezi teleplirini musulmanlar ijra qilalmisa, bu naraziliq qozghaydu.) Musulmanlar(ning naraziliqi qozghalghan yerde dewetchilerning sözi téximu küchlük bolidu. Bir bésim astidiki musulmanning xilmu-xil yashash usulini tallishi umu normal bir ehwal. Shunga, bezide boldi, musulmanlarning erkin yérige kéteyli, deydighanlar chiqidu. Uningdin kéyin jihadqa qétilayli, deydighanlar bolidu. Xelipilik quruluptu, xelipige kéteyli, deydighanlar bar. Bésim bolghanda xilmu-xil yollarni tallap mangidighanlar chiqidu.”

Hindonéziyede 4 Uyghurning öltürülgenliki élan qilin'ghan shu mezgilde, bir tayland saqchi emeldari, 2 Uyghurning tayland chégrasigha kirgenliki, ularning adem bomba hujumi élip bérish pilani barliqini ilgiri sürgen idi.

U tayland saqchi emeldari, u ikkiylenning 3‏-ayning axirlirida taylandning fuket rayonigha kirgenlikini, ularning yénida yene 2 chéchenning barliqini bildürgen. Emma mezkur saqchi emeldari, kéyinrek roytérsning xewirini ret qilghan.

U, bénard xewerler torigha bergen bayanatida: “Ularning shundaq ikenlikige toluq delilimiz yoq” dégen. Saqchi emeldari, u ikkiylenning hazir malayshiyagha ketkenlikini bildürgen.

Malayshiyaning mu'awin bash ministiri exmet zahit hamidi bolsa, u ikki Uyghurning térrorluq bilen alaqisi barliqini ret qilghan. Malayshiya “Boghaz waqti géziti” ning xewer qilishiche, exmet zahit hamidi ularni “Iqtisadiy musapir” körsitip, “Ularni térrorchi déyish heqsizliq” dégen.

Emma türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizidiki doktor erkin ekremning körsitishiche, sherqiy jenubiy asiyadiki yerlik ghazatchi teshkilatlar Uyghurlar üchün bérish qolay bir nishan bolsimu, emma bu xitayning térrorluqni bahane qilip, qolini bu döletlerge uzitishigha purset yaritip béridu.

Erkin ekrem: “Bayam dep ötkendek, jihad nede bolsa shu yerge bérish lazim, deydighan köz qarash bar. Malayshiya bolsun, hindonéziye bolsun yaki rayondiki bashqa yer bolsun, (Uyghurlar) ongay baralaydighan yaki alaqe quralaydighan bir teshkilatqa belki asan baridu.

Emma ‛térrorluq teshkilati‚ dep élan qiliwetken teshkilatqa Uyghurlarning qétilishi, xitay üchün bir bahane bolidu. Xitay buni bahane qilip, hindonéziye yaki tayland bilen térrorluqqa qarshi hemkarlishimiz, dep qolini bu döletlerge uzitalaydu. Shuning bilen xitay bu döletlerge qarita özining tesirini tikliwalidu” dédi.

Rudiy sufari'adining bildürüshiche, hazir hindonéziye hökümiti qalghan ikki Uyghurgha tutush buyruqi chiqarghan. U, bu ikki Uyghurning birining ismi ibrahim, yene birining ismi mustafa gench ikenlikini ilgiri sürgen.

Emma, saqchi emeldari ularning dölet teweliki heqqide héchqandaq chüshenche bermigen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet