Kanadadiki kishilik hoquq guruppisi hüsenjan jélil üchün jama'et pikri toplash pa'aliyiti élip bardi

Muxbirimiz erkin
2016-11-17
Share
Huseyin-Jelil-305.jpg Hüseyin jélilning türmige kirishtin burunqi süriti.
RFA File

14‏-Noyabir ötküzülgen pa'aliyetni xelq'ara kechürüm teshkilatining kanada ontari'o ölkisining okwél sheherchisidiki yerlik asasiy qatlam ezaliridin teshkil tapqan "Xelq'ara kechürüm okwél" namliq guruppa uyushturghan.

Mezkur guruppining bildürüshiche, pa'aliyetning meqsiti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan kanada puqrasi, xitay türmisidiki Uyghur wijdan mehbusi hüsenjan jélilning erkinlikke érishishige téximu köp jama'et pikri jelp qilishken.

Mezkur pa'aliyetchi uyushturghan "Xelq'ara kechürüm okwél" guruppisining mes'uli wéndi bérchér, hüsenjan jélilning wijdan mehbusi ikenlikini bildürüp,"Xitay hökümitige u adaletsiz türmige tashlandi, dep qaraydighan kishilerning barliqini bildürüp qoyush" dédi.

Wéndi bérchér mundaq deydu: "U bir siyasiy mehbus. Bizning bir guruppa uning délosini tapshurup alghan 2008‏-yildin béri uning dawasini qilip kéliwatimiz. U wijdan mehbusi bolghachqa bizning wezipimiz hökümitimizning diqqitini uning mesilisige burash we shundaqla xitay hökümitige uni adaletsiz qamalghanliqigha köngöl bölidighan kishilerning barliqini bildürüp qoyushtur."

Pa'aliyet okwéldiki bir kinoxanida ötküzülgen. Pa'aliyetning mezmuni mol bolup, kanada hökümitining hüsenjan jélilgha köngül bölüshi, xitay hökümitining uni qoyup bérishi telep qilin'ghan atkritkigha imza qoyush, kanadaliq rézhissor patrisi'o hénrikuzning güentanamodiki Uyghurlarning hayatini téma qilghan "Uyghurlar: bimenilik tutqunliri" namliq filimni körüsh, Uyghurlar kim, qeyerde yashaydu, xitay hökümiti néme üchün ularni basturidu, dégen so'allargha jawab bérish qatarliq mezmunlarni öz ichige alghan.

Hösenjan jélilning ayali kamile tilendibayiwa shu künki pa'aliyet heqqide toxtilip, "Qarihajim üchün pochta atkritkilarni teyyarlan'ghanliqini oylap baqmighantim" dep körsetti.

Kamile tilendibayéwa mundaq deydu: "Okwéldiki kinoxanigha barduq biz. Menmu oylimighantim, qarihajimning post kartilirini imzalaydighan hökümetke we xitayning bashliqlirigha yollaydighan post kartilirini teyyar qiliptiken. Ademler keldi, ular imza toplap yézip, özlirining niyet -pikirlirini yézip tapshurdi. 50-60 Adem keptiken, kechürüm teshkilatidin, ular bilen birdem söhbetliship, kino körgili kirduq. Emdi shu misal, dep qarihajimni shundin biri, türmide hazir 10 yildin ashti, dep eslitip, guruppidiki ademlerni. Néme üchün imza toplaymiz, néme üchün hökümetke özlirimizning pikrini yazimiz, dep, shuni bir qatar chüshendürüp ötti."

Hüsenjan jélil 2005‏-yili kanada wetendashliqigha ötken bolup, u shu yili kanada pasporti bilen özbékistan'gha tughqan yoqlashqa barghanda qolgha élin'ghan. Özbék hökümiti kéyinki yili uni xitaygha ötküzüp bergen. Xitay hökümiti uni"Térrorluq"bilen eyiblep, ömürlük qamaq jazasigha höküm qilghan idi.

Mezkur délo uzun yil kanada-xitay otturisida diplomatik ixtilap peyda qilip kelgen. Xitay hökümiti uning kanada wetendashliqini ret qilghan idi. Uning mesilisi kéyinki yillarda pesiyip qalghan bolsimu, emma bu mesile kanada bash ministiri téréydo bu yil 8‏-ayda xitayni ziyaret qilishning aldi -keynide yene otturigha qoyulghan.

Bolupmu béyjing hökümitining yéqinda xitay türmisidiki kanadaliq tutqun kewin garétni qoyup bérishi, kanada kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini yene hüsenjan jélil délosigha burighan.

Kamile tilendibayiwa seyshenbe künki pa'aliyetning nahayiti tesirlik ötkenlikini, patrisi'o hénrikyuzning höjjetlik filimi- "Gu'entanamodiki Uyghurlar: bimenilik tutqunliri"ni körüp, bek tesirlen'genlikini bildürdi.

Uning qarishiche, hüsenjan jélil mesiliside kanada yerlik asasiy qatlam jama'et pikrini heriketlendürüp, shular arqiliq kanada hökümitige telep qoyushning zörürlükini hés qilghan.

Kamile tilendibayiwa mundaq deydu: "Okiswél, burlintonning kechürüm teshkilatliri, guruppiliri, (ularning) dostliri tolisi anglap, mushu kanadaliq, burlintonluq Uyghur bolghandin kéyin qiziqip, hékayisini anglayluq, dep. Yene biri, u kanadaliq türmide 10 yildin béri, néme sewebi, kim bu Uyghurlar, néme sewebtin bularni tutidu, néme üchün xitay arqisida bularning, dep, bek qiziqidiken.

Men shunga birinchi, qoshnilardin, kamunitidin, sheherning kamunitisidin shular bilen kötürülmise bu, hökümet qilmaydu-denga. Mundaq körüp tesirlinip qalidikensiz, emdi. Sheherdiki, rayondiki teshkilatlar, insanlar qiziqip, mushu ishni orunlashturuptu, bek tesirlendim."

Kishilik hoquq pa'aliyetchisi wéndi bérchér bolsa kanada hökümitining xitayni hüsenjan jélilning kanada puqrasi ikenlikige qayil qilish, uning tézrek a'ilisi bilen jem bolushigha heriket qilishini ümid qildi.

Wéndi bérchér: "Biz elwette (kanada) hökümitining xitay hökümitige jélilning kanada puqrasi ikenlikini xatirilitip, uning tézrek qoyup bérilishi we kanadagha qaytip, a'ilisi bilen jem bolushigha qayil qilishini ümid qilimiz" dédi.

Xitay hökümiti bu yilning bashlirida hüsenjan jélilni öz ichige alghan 11 neper siyasiy mehbusning qamaq jazasini qisqartqan. Xitay axbarat wasitilirining bu heqtiki xewerliride, hüsenjan jélilning qamaq jazasi qanche yilgha qisqartilghanliqini tilgha almighan bolsimu, emma ömürlük qamaq jazalirining normalda 20 yilgha qisqartilidighanliqini qeyt qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet