Америка авам палатаси хитайни мәһбусларниң ички әзалирини елип көчүрүшни тохтитишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2016.03.24
ichki-organ-namayish-2.JPG Хитайдики инсан ички органлирини көчүрүп сетишқа қарши паалийәттин көрүнүш. 2013-Йили 5-июл, германийә.
RFA/Ekrem

Америка авам палатасиниң хитайдики виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбурий елишқа хатимә бериш һәққидики 343-номурлуқ қарар лайиһисини җумһурийәтчи авам палата әзаси авам елина рос-летенант ханим оттуриға қойған.

Мәзкур қарар лайиһә авам палата ташқи ишлар комитетиниң өткән һәптидики йиғинида, комитеттики 19 нәпәр демократ вә 25 нәпәр җумһурийәтчи әзаниң бирдәк қоллап аваз бериши билән мақулланди.

Қарар лайиһәсидә хитайниң мәҗбурий ички әза көчүрүш һәрикити тәнқид қилинип, “хитай хәлқ җумһурийити вә хитай коммунистик партийәсини барлиқ виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини елип көчүрүшкә дәрһал хатимә беришкә чақиримиз” дейилгән.

Қарар лайиһәсидә йәнә, хитайниң кишилик һоқуққа хилап мәзкур қилмиш үстидин ишәнчлик, очуқ-ашкара вә мустәқил тәкшүрүш елип беришқа йол қоюш тәләп қилди.

Шуниң билән биргә, америка һөкүмитиниң йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида, виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбурий көчүрүшкә даир тәпсилий анализ билән тәминлишини тәләп қилип, америкиниң бу хил қилмиш билән шуғулланған хитай башқа әл пуқралириға виза ембаргоси қоюш һәққидики алақидар қанунлириниң иҗраат әһвали һәққидә дөләт мәҗлисигә мәлумат бериш тәләп қилинди.

Өткән һәптидики йиғинға авам палата ташқи ишлар комитетиниң рәиси, җумһурийәтчи авам палата әзаси әд ройс риясәтчилик қилди. У, қарар лайиһәсидә хитайдики мәһбусларниң ички әзалирини мәҗбурий көчүрүш тәнқид қилинғанлиқини билдүрүп: “бу, комитеттикиләр қаттиқ әндишә қиливатқан мәсилә” деди.

Әд ройс: “хитайниң адәм ички әзалирини көчүрүш мәшғулати бу комитеттики әзаларни әндишигә селип кәлди. У болупму, бу мәзгилдә диний әркинликни техиму қаттиқ вә техиму кәң көләмлик бастурди. Бу қарар лайиһәси мәҗбурий ички әза көчүрүшни тәнқидләп, америка дохтурлирини бимарлириға чәтәлгә чиқип ички әза алмаштурушниң хәтири һәққидә тәрбийә беришкә риғбәтләндүриду. У йәнә америка дөләт мәҗлисини өзиниң йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида, ички әза алмаштуруш мәсилисини техиму әтраплиқ анализ қилишқа чақириду” деди.

Авам палатасиниң қарар лайиһәсидә, адвокат вә кишилик һоқуқ паалийәтчиси дәйвид матас билән дәйвид килгор, тәтқиқатчи вә журналист етан гутманниң бу һәқтики тәкшүрүш доклати нәқил кәлтүрүлүп, ички әза алмаштуруш тиҗаритидә хитайниң партийә, дөләт органлириниң өз- ара тил бириктүргәнлики, хусусән хитай җ х оргини билән һәрбий дохтурханиларниң һәмкарлашқанлиқи илгири сүрүлди.

Етан гутманниң қәйт қилишичә, 2000-йилниң дәсләпки 8 йилида тәхминән 65 миң фалунгоң мурити өлтүрүлүп, ички әзаси еливелинған. Етан гутман, мәһбусларниң ички әзасини елиш әң бурун уйғур сиясий мәһбуслардин башланғанлиқини илгири сүриду.

Авам палатасиниң қарар лайиһәсидә гутманниң доклатидики бу нуқтини алаһидә нәқил кәлтүрүп, “етан гутман елан қилған байқашлардин қариғанда, хитай бихәтәрлик органлириниң адәм ички әзалирини елиш мәшғулати 1990‏-йилларда аз санлиқ милләт, мусулман уйғурлар билән башланған, хусусән улар уйғур сиясий мәһбуслириниң ички әзасини алған” дейилгән.

Йиғинда демократик авам палата әзаси елиот ангел, кишиниң разилиқисиз униң ички әзасини елиш “еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқи” дәп көрсәтти.

Елиот ангел: “мән рос-летенант ханим оттуриға қойған бу лайиһини хушаллиқ билән қоллаймән. Хитай хәлқ җумһурийитидики дөләтниң қоллишида йүз бериватқан адәм ички әзалирини алмаштурушқа даир әтраплиқ доклатлардин қаттиқ әндишә қилғанлиқимни билдүримән.

Бу мәшғулатниң болупму виҗдан мәһбуслири үстидин, хусусән фалунгоң вә башқа диний һәм аз санлиқ милләтләр үстидин елип бериливатқанлиқи адәмни бәк биарам қилиду. Ички әза алмаштуруш у заманиви тебабәттики бир мувәппәқийәт, у һәр күни киши һаятини қутқузуп қалиду. Әмма кишиләрниң разилиқисиз уларниң ички әзалирини көчүрүп ишлитиш еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқи” деди.

Йиғинда авам палата әзаси дана роһрабейкер, хитайни дунядики кишилик һоқуқ бузғунчилиқи әң еғир дөләт, дәп көрсәтти. Униң илгири сүрүшичә, америка хитайниң кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға йетәрлик диққәт қилмайватиду.

Дана роһрабейкер мундақ деди: “шу нәрсә рошәнки, дунядики әң еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқи хитайда йүз бериватиду. Әпсуски, биз бу иблисни көрмәскә селиш үчүн бешимизни башқа тәрәпкә буривеливатимиз. Бу қетим авазға қоюлған бу лайиһә бизниң әмди буниңға көз юмулмайдиғанлиқини билдүрүп, буни америка хәлқиниң есигә салиду. Әмма шу нәрсиму ениқ, биз дунядики әң қәбиһ кишилик һоқуқ бузғунчиси билән сода мунасивитини тәрәққий қилдурдуқ. Хитайда кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға учриған кишиләр дуняниң һәр қандақ җайдикидин көп.”

Хитай һөкүмити хитайда һәр йили 60-70 миң адәм ички әза алмаштурушқа еһтияҗлиқ болсиму, әмма аран 10-11 миң адәм ички әза алмаштурушқа мувәппәқ болалайдиғанлиқини илгири сүрүп кәлди.

Әмма әнглийәдә олтурушлуқ уйғур паалийәтчи, үрүмчи төмүр йол дохтурханисиниң сабиқ дохтури әнвәр тохти, әмәлийәттики сан хитай һөкүмити елан қилғандин көп артуқ икәнликини билдүрүп, “ички әза содиси хитайда интайин зор тиҗарәт” дәп көрсәтти.

Әнвәр: “хитай һазирғичилик һәммә нәрсини мәхпий тутидиған бир йәр у. Уни тәкшүрүп мунчилик адәм, дәп қилиш бәк тәс. Әмма йәнә бир усул билән қилғили болиду. Мәсилән, тийәнҗиндики бир дохтурханиниң орган йөткәш бөлүминиң 30 каривити бар икән. Бир ички органни йөткәшкә илгири -кейин болуп 30 күн кетиду. Демәк, 30 кариват болса бир айда 30 адәм. Бир йилда 300 болиду. Әмди мушуниңға охшайдиған дохтурханидин қанчиси бар.”

Әнвәр тохтиниң илгири сүрүшичә, хитай мәдәнийәт әнәнисидә хитай авам пуқралириниң ички әзалирини башқиларға беғишлаш адити йоқ. Бу әһвалда өлүмгә буйрулған мәһбуслар хитайниң асаслиқ ички әза келиш мәнбәсигә айлинип қалған.

Әнвәр тохти: “хитайниң өзи билән сан-сипир билән өзини селиштурса бу хата чиқиду. Мәсилән, хитайлар биз ички органларни өлүм җазаси бәргән җинайәтчиләрдин алимиз, дәйду. Әмди хитайниң өлүм җазаси берилгән җинайәтчиләр бир йилда 10 миңға бармайду. Өзиниң бәргән санида буларни бәк аз көрситиду. Әмма маву орган йөткәш сани 10 миң әтрапида, дәйду. Ундақ болса бу нәдин кәлди?

Орган йөткәш оператсийәси өлүм җазаси берилгәнләрдин җиқ, бу бир. Йәнә бири, һәммә адәмниң оргини башқа адәмгә мувапиқ келиши натайин. Органниң мувапиқ келиш нисбити йүздә 15% дәп қарилиду. Әгәр йилда 10 дәк орган йөткигән болса 15 % болса мувапиқ келиш нисбити, қанчилик адәмни етивәткән болиду.”

Хитай һөкүмити илгири 2015‏-йилдин башлап мәһбусларниң ички әзасини ишлитишни тохтитидиғанлиқини билдүргән. Әмма вәдисигә әмәл қилмиған иди. У 2015-йили йеңи бәлгилимә чиқирип, пуқраларни ички әза тәқдим қилишқа риғбәтләндүргән, әмма йеңи бәлгилимидә мәһбуслар “өз ихтиярлиқи билән ички әзасини тәқдим қилса, қобул қилиниду” дейилгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.