Dunya miqyasidiki 400 din oshuq ilim adimi shi jinpingdin ilham toxtini qoyuwétishni telep qildi

Muxbirimiz irade
2016-01-19
Share
ilham-toxti-sot-hokum.jpg Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin "Döletni parchilash" jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
CCTV

Uyghur ziyaliysi ilham toxti 2014-yili 1-ayning 15-küni xitay da'iriliri teripidin béyjingdiki öyidin tutqun qilin'ghandin kéyin, shu yili 9-ayda bölgünchilik bilen eyiblinip, ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi. Ilham toxtining tutqun qilin'ghinigha 2 yil tolghan mushu künlerde dunyaning herqaysi jayliridiki uniwérsitétlarda xizmet qilidighan bilim igiliri ilham toxtini untup qalmidi. Xarward uniwérsitéti, oksford uniwérsitéti qatarliq nurghun dangliq uniwérsitétlar hem shundaqla firansiye, italiye, ispaniye, amérika, bélgiye, kanada, yaponiye we xongkong qatarliq dölet we rayonlardiki uniwérsitét proféssorliridin terkib tapqan 400 din artuq ilim ehli birliship xitay dölet re'isi shi jinpinggha ochuq xet yézip, ilham toxtini derhal we shertsiz qoyuwétishke chaqirdi.

Mezkur ochuq xet xelq'ara kechürüm teshkilati bashchiliqida élan qilin'ghan bolup, teshkilatning asiya ishliri diréktori nikolas bikulin ochuq xette aldi bilen ilham toxtining bir wijdan mehbusi ikenlikini, uning xitay hökümitining milliy siyasitini ochuq-ashkara tenqid qilghanliqi üchünla türmige élin'ghanliqini eskertken. Ilim ademliri ochuq xétide bir dölette akadémiye erkinliki yeni ilim erkinliki mewjut bolushining muhimliqini bildürgen we mundaq dégen: "Ilim erkinliki shexslerning özi xizmet qiliwatqan institut we sistéma heqqidiki oy-pikrini dölet we yaki bashqa apparatlarning jazalishigha uchrashtin qorqmay turup, ochuq bayan qilish erkinlikini öz ichige alidu... Xitaydiki uniwérsitétlar xelq'araliq étibargha érishish üchün tirishiwatqan hem shundaqla chet'ellerdiki aliy bilim yurtliri bilen bolghan hemkarliqini ashurushqa tirishiwatqan mushundaq bir shara'itta, biz xitay hökümitini pikir erkinlikige, yighilish erkinlikige we akadémiye erkinlikige toluq hörmet qilishqa chaqirimiz."

Bilim ehliliri chaqiriqi dawamida yene eskertip "Xitay hökümiti ilham toxtini derhal we shertsiz qoyup bérish arqiliq özining ilim erkinlikini yaqlaydighanliqini hem shundaqla xitay hökümitining milletler ara chüshinishni ilgiri sürüsh we milliy ziddiyetni peseytish heqqidiki niyitining chinliqini körsitip béreleydu" dédi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati bashchiliqida bashlitilghan bu heriket bashqa teshkilatlarningmu qarshi élishigha érishti. Xelq'ara zhurnalistlarni qoghdash komitéti asiya ishliri diréktori bob détiz bügün radi'omizgha qilghan sözide mundaq dédi: "Menche, dunyaning herqaysi jayliridiki bilim ademlirining zhurnalistlargha hem uni qollaydighan bashqa barliq kishilerge qoshulushi intayin yaxshi bir ehwal. Bu bizning awazimizni téximu küchlendüridu. Biraq, men bu hökümetning ilham toxtini qoyuwétishke teyyarliqigha anche ishenchim yoq. Chünki ular ilham toxtining tesiridin qorqidu."

Bob détis ependi sözide xitay hökümitining ilham toxtidek tinchliq bilen xitay hökümitining milliy siyasitige qarita tenqidiy pozitsiyede bolghan bir ziyaliyni qolgha élishidiki seweb üstide toxtilip "Dunyadiki hemme teshkilatlar ilham toxtining qoyup bérilishini arzu qilidu. Uning türmige élinishi xitay hökümitining Uyghur rayonidiki weziyettin qanchilik derijide ensirewatqanliqini hem shuning bilen bir waqitta u yerdiki weziyetni kontrol qilishta qanchilik derijide charisiz qalghanliqini körsitip béridu" dédi.

Yéqinqi yillardin buyan Uyghur élida xitay hökümitige qarshi qozghalghan naraziliq heriketlirining sani üzlüksiz artmaqta. Xitay hökümiti bu weqelerning xelq'ara térrorluq teshkilatlirigha chétishliq ikenlikini ilgiri sürüp, "Diniy radikalliqqa we térrorluqqa zerbe bérish" heriketlirini élip barmaqta. Chet'ellerdiki kishilik hoquq organliri bolsa Uyghur élida chiqiwatqan qarshiliq heriketlirige xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim siyasiti seweb boluwatqanliqini bildürmekte.

Kaliforniye uniwérsitétining proféssori pérriy link shi jinpinggha yézilghan ochuq xette mana bu nuqtini eskertip "Dunyadiki nurghun döletler radikal islamchi térrorchilardin ensirewatqan mushu künlerde, xitay hökümiti radikal bolmighan, térrorchi bolmighan birini ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Ular néme üchün shundaq qilidu? bu yerdiki meqset pütün bir milletke tehdit qilishmu? yene kélip radikal bolmighan we adette térrorchilardin uzaq turup kelgen bir milletni? undaqta bu ehwal astida heqiqeten térror peyda qiliwatqan zadi kim?" dep yazghan.

Merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi hénriy sadziwiski bolsa ilham toxtining qolgha élinishi we hélihem türmide tutup turulushining xelq'arada héchqandaq qanuniy asasiy yoqluqini tekitlidi. U sözide shi jinping textke olturghandin buyan xitayda "Chet'el musteqil organlirini bashqurush qanuni" "Dölet bixeterliki qanuni" we "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" gha oxshash bir qatar yéngi qanunlar maqullan'ghanliqini, bu qanunlarning puqralarning pikir qilish, yighilish qilish erkinliki qatarliq nurghun erkinliklirini qanun nami astida jazalash, qanun boyiche basturush hoquqi béridighanliqini bildürdi. U sözide Uyghur rayonida yuqiridiki qanunlardin bashqa yene, yerlik özi élan qilghan térrorluqqa qarshi turush siyasetlirining Uyghurlarning hoquqlirini ilgirilep bésim astigha éliwatqanliqini bildürdi we "Shi jinpingdin buyan Uyghur élidiki qattiq zerbe bérish heriketliri yenimu kücheymekte. Hazirqi yerlik özi élan qiliwatqan térrorluqqa qarshi turush qanunidin qarighandimu bu weziyetning yéqin zamanda Uyghurlar üchün ongshalmaydighanliqidin bésharet bérip turmaqta. Bu bir jiddiy mesile" dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.