Мартин әнналис фонди: “илһам тохти унтулмайду!”

Мухбиримиз әзиз
2016-10-11
Share
marten-ennalis-ilham-toxti-1.jpg Илһам тохтиға берилгән мартен әнналис мукапатиниң нәқ мәйдан йиғини һәққидики елан. 2016-Йили 11-өктәбир, җәнвә.
Photo: RFA

Бүгүн дунядики инсан һәқлирини қоғдиғучи шәхсләр үчүн берилидиған мартин әнналис фонди мукапатиниң 2016-йиллиқ мукапатиниң хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгәнлики елан қилинди. Буниң билән илһам тохтини мәркәз қилған бир қатар хәлқара паалийәтләрниң дәсләпки қәдәмдә бир зор ғәлибигә муйәссәр болғанлиқи муәййәнләштүрүлди.

Баш оргини шиветсарийәниң җәнвә шәһиридә тәсис қилинған мартин әнналис фонди дуняниң һәрқайси җайлиридики инсан һәқлириниң дәпсәндә қилинишиға қарши көкрәк керип оттуриға чиққучи шәхсләрни қоғдаш мәқситидә 1993-йили йилда бир қетим тарқитилидиған “мартин әнналис мукапати” ни тәсис қилған иди. Мәзкур мукапат йолға қоюлғандин бери изчил һалда “инсан һәқлириниң нобел мукапати” дәп тәриплинип кәлмәктә. Бүгүн мәзкур тәшкилат җәнвә шәһиридә мукапат тарқитиш мурасими өткүзүп, 2016-йиллиқ мукапатниң хитай түрмисидә муддәтсиз қамақ җазасини өтәватқан уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгәнликини җакарлиди.

Илһам тохти 1994-йилидин буян уйғурлар дияридики түрлүк сиясий вә иҗтимаий мәсилиләр һәққидә мақалиләр елан қилип, инсан һәқлириниң ашкара дәпсәндә болушини тәнқидлигән һәмдә мушу сәвәбтин хитай һөкүмитиниң көзигә қадалған “миқ” қа айланған иди. 2014-Йили 15-январда хитай һөкүмити уни “бөлгүнчилик” җинайити билән әйибләп муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилған иди. Шуниңдин буян хәлқарада илһам тохтиниң һөрлүки үчүн имза топлаш паалийити уюштуруш, “илһам тохти гурупписи” ни тәшкилләш, шундақла илһам тохтини хәлқаралиқ мукапатларға намзатлиққа көрситиш қатарлиқ түрлүк паалийәтләр оттуриға чиқишқа башлиған иди. Әнә шу тиришчанлиқларниң бири илһам тохтини “мартин әнналис мукапати”ға намзатлиққа көрситиш болуп һесаблиниду.

Илһам тохти бу йил апрел ейидин башлап мәзкур мукапатқа намзатлиққа көрситилгән үч намзатниң бири болуп кәлгән иди. Бүгүн җәнвә шәһиридә өткүзүлгән мукапат тарқитиш мурасимида мәзкур фондниң баш рәиси дик остиң үч намзаттин бирини таллашниң һәқиқәтәнму қийин бир таллаш болғанлиқини алаһидә тәкитлиди, у мукапат саһибини бәлгилигүчи он хәлқаралиқ тәшкилатниң қайта-қайта ойлиниш арқилиқ, әң ахири бу йилқи мукапатни илһам тохтиға беришни қарар қилғанлиқини елан қилғанда пүтүн мәйданда гүлдүрас алқиш садалири яңриди.

“мартин әнналис фонди” ниң бу һәқтики язма баянатида мундақ дейилиду: “илһам тохти хитайдики хитай пуқралири билән уйғур мусулманлири оттурисида чүшәнчә һасил қилиш һәмдә сөһбәт орнитиш мәқситидә йигирмә йилдин буян тиришчанлиқ көрситип кәлгән. У бөлгүнчиликни вә зорлуқ күчни рәт қилған шундақла уйғурларниң диний етиқади, мәдәнийитигә қаритилған сиясий бесимларни түгитишни истигән.”

Мукапат тарқитиш мурасимда алди билән илһам тохти һәққидики қисқа һөҗҗәтлик филим көрситилди, андин илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам дадисиға вакалитән мукапатни тапшурувалди һәмдә қисқичә сөз қилип өз тәшәккүрини ипадилиди. Җәвһәр ахирида дадисиниң һаман бир күни азадлиққа чиқидиғанлиқиға ишәнчи барлиқини ейтти. Өз сөзини түгәткәндә пүткүл залдикиләр орнидин туруп униңға алқиш яғдурди.

Илһам тохтиниң ахирқи таллаштин өтүп мукапат саһиби болуши һәққидә мәзкур мукапат комитетиниң мудири майкил хамбатта мундақ дәйду: “үч намзатниң һәммисила инсан һәқлирини һимайә қилиш саһәсидә хәтәргә тәвәккүл қилған, толиму шиҗаәтлик вә ғәйрәтлик инсанлардур. Улар өзлири яшиған мәмликәтләрдә инсан һәқлириниң диққәткә сазавәр болуши үчүн интайин муһим хизмәтләрни ишлиди. Баһалаш комитети илһам тохтини үч намзатниң ичидин талливалди. Буниңда әлвәттә көплигән сәвәбләр бар. Буниң ичидә бир муһим амил шуки, у наһайити зор хәтәргә тәвәккүл қилди, у, өз хияллирини ағзаки ипадә қилғанлиқи үчүнла муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинди. У әмәлийәттә оттура йол тутқан бир киши иди. Әгәр мушундақ бир кишиниң авази өчүрүлсә, тәбиийки әсәбийлик үчүн земин һазирлиниду. Биз мушундақ бир оттура йол тутқучи саданиң һөрмәткә муйәссәр болушини, бу саданиң әркин яңришиға рухсәт қилинишини, униң тезрәк һөрлүккә чиқишини, шу арқилиқ униң пуқравий җәмийәттә давамлиқ рәвиштә актип бир әза сүпитидә өз ролини җари қилдуруп өз хәлқи үчүн сөз қилишини, шу арқилиқ инсан һәқлиригә болған әң йүксәк һөрмәтниң намаян қилинишини үмид қилдуқ.”

Мәзкур мукапатни таллап чиқишқа мәсул болған он хәлқаралиқ тәшкилатниң бири болған “инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати” хитай бөлүминиң мудири софи ричардсон баһалаш комитети әзалириниң илһам тохтиға көпрәк беләт ташлиғанлиқидин толиму хушал болғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди:“мениңчә, илһам тохтиниң бу йилқи мукапат саһиби болуп таллиниши, хитайниң ичи вә сиртида рояпқа чиқиватқан инсан һәқлирини һимайә қилиш саһәсигә хитай һөкүмитиниң тәһдит селиватқанлиқидәк бир реаллиқниң етирап қилиниши болуп һесаблиниду. Мукапат комитети, йәни мартин әнналис фондиниң мукапат комиссийиси дуняға “бу кишиниң әмгики диққәткә сазавәр” дәватиду. Гәрчә хитайдики бу тоқунушлар сүрийәдикигә охшаш у қәдәр җиддий вә шиддәтлик болмисиму, йәнила бизниң зор дәриҗидә диққәт қилишимизни тәләп қилиду, дәватиду.”

Майкил хамбатта илһам тохти вә униң аилисидикиләрниң бу мукапаттин толиму хурсән болидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини билдүрди шундақла мәзкур мукапатниң илһамға берилгәнлики дуня җамаәтчиликиниң илһам тохтини унтумайдиғанлиқиниң ипадиси, деди: “баятин тилға елип өткинимдәк, илһамниң уруқ-туғқанлириниң бир қисми хитайниң ичидә, йәнә бир қисми болса хитайниң сиртида. Биз буниңдин хәвәрдар. Бирав илһамға охшаш ашундақ узун муддәтлик қамаққа һөкүм қилинғанда бәлким унтулуп кетиши мумкин. Мән илһам тохтиниң аилә тавабиатлириға шуни дегүм келиватиду: илһам тохти унтулмиди. Һөкүмәттин халий он чоң тәшкилат, йәнә келип инсан һәқлири саһәсидики он чоң тәшкилат уни алаһидә гәвдиләндүрүшниң муһимлиқини, бу тоғрилиқ техиму көп кишиләрниң диққитини қозғаш лазимлиқини тәкитлиди. Бизму техиму көплигән ахбарат васитилири бу һәқтә хәвәрләр ишлисикән, дегән үмидтә. Әлвәттә бу ишларниң нәтиҗисиниң қандақ болидиғанлиқини кәлгүсидә көримиз. Әмма биз илһамниң аилисидикиләргә уларниң унтулмиғанлиқини ейтмақчимиз, шундақла мумкин болса илһамғиму униң унтулмиғанлиқини ейтмақчимиз. Дәрвәқә бу учурларниң қанчилики уларға йетип баралайду, буни биз билмәймиз. Бирақ униң қанчилик мүшкүл әһвалда туруватқанлиқи, униң учур игиләш шараитиниң толиму чәклик икәнлики бизгә мәлум. Шуңа биз йәнила униң аилисидикиләргә униң унтулмайдиғанлиқини билдүрмәкчимиз.”

Илһам тохти қолға елинғандин кейин, уни қутулдуруш үчүн оттуриға чиққан бир қатар паалийәтләр қатарида “илһам тохти гурупписи” ни вуҗудқа чиқиришқа зор күч чиқарған әнивәрҗан германийәдин зияритимизни қобул қилип, мартин әнналис мукапатиниң илһам тохтиға берилиши ялғуз илһам тохтиниң әмәс, бәлки бир пүтүн уйғур хәлқиниң инсан һәқлиригә даир мәсилилириниң дуня җамаәтчиликигә сунулуши болидиғанлиқини билдүрди.

Софи ричардсонниң қаришичә, илһам тохтиниң мәзкур мукапатни алғанлиқи шундақла лю шявбониң нобел мукапатини елиши қатарлиқлар дуня хәлқигә хитай һөкүмитиниң дәватқанлирида қанчилик һәқиқәт барлиқини көрситип беридиған әң яхши ишарәт икән. Шуниң билән биргә буларниң һәммиси хитай һөкүмитиниң пүтүнләй ялған явидақ төһмәтләр билән толған сөзлириниң дуня хәлқини алдиялмайдиғанлиқиниң йәнә бир қетим испатлиниши болидикән. У, илһам тохти вә униң аилисигә салам йоллаш билән биргә, илһам тохтиниң бүгүн мукапат алғанлиқиға болған хушаллиқини уйғурчә ипадиләшни халайдиғанлиқини ейтти.

Мартин әнналис мукапатиниң бу йил уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгәнлики һәққидики хәвәрләр бүгүн дуня мәтбуатлирида кәң йәр алған болуп, уйғур мәсилисиниң йәнә бир қетим дуняви миқяста муһакимә қилиниши мөлчәрләнмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт