Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi namliq yighin heqqide bezi melumatlar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-12-13
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda amérika n e d ning mes'ulliridin biri bolghan luyisa xanim söz qilmaqta. 2016-Yili 12-dékabir, gérmaniye.
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda amérika n e d ning mes'ulliridin biri bolghan luyisa xanim söz qilmaqta. 2016-Yili 12-dékabir, gérmaniye.
RFA/Ekrem

"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda diqqetke sazawer pikirler we teklipler otturigha qoyuldi.

12-Dékabir bawariye parlaméntida ötküzülgen "Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda yéshillar partiyisining re'isi margarita bawzéni öz ichige alghan halda dunyaning her yéridin kelgen 24 neper kishilik hoquq pa'aliyetchisi söz qildi. Buning alte nepiri Uyghur, 18 nepiri chet'ellik mutexessis we kishilik hoquq pa'aliyetchisidur. Yighin ehlining bildürüshiche, bu yighinning éniq bir alahidiliki, emelge ashidighan teklip pikirler we pilan-programmilar köp bolushtin ibaret.

Mari holizman: ilham toxti küchlük xelq'araliq himayige érishidu

Firansiyelik xitayshunas, ilham toxti guruppisining mes'ulliridin biri bolghan proféssor mari holizman xanim bu nuqtini aldi bilen mu'eyyenleshtürgüchilerdin biridur. U mundaq deydu: "Bu qétimqi yighin'gha hemmila kishi estayidil mu'amile qildi. He désila Uyghurlargha erkinlik, démokratiye, ilham toxtigha azadliq, dep quruq sho'ar towlaydighan ishlar körülmidi. Belki, qandaq qilghanda ilham toxtining erkinliki üchün hesse qoshalaymiz, qandaq qilghanda Uyghurlar mesilisini yenimu ilgiriligen halda xelqaralashturalaymiz, qandaq qilghanda xitay hakimiyiti üstidin xelq'araliq bésimlarni yenimu kücheyteleymiz... Dégendek obyéktip mesililer, pikirler köplep otturigha qoyuldi. Yighin'gha qatnashqan ilim ademliri we siyasetchilerning sapasi yuqiri bolghach, kélechektiki emeliy qedemler üchün hul sélindi. Méni bekrek memnun qilghini mana bular. Ilham toxti kélechekte téximu küchlük xelq'araliq himayige érishidu."

Margarita bawzé: xitay bizning Uyghurlarni qollishimizgha chidiyalmaydu

Gérmaniye parlaméntining millet wekili, yéshillar partiyisining bawariyediki re'isi margarita bawzé xanim 12-dékabir "Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda qilghan sözide, gérmaniyediki partiye, guruhlarning Uyghurlargha hésdashliq qilishi, Uyghurlarni qollishigha xitay hökümitining taqet qilalmaydighanliqini tilgha aldi. U mundaq deydu: "Xitay hökümiti bizning Uyghurlargha bolghan himayimizdin intayin bi'aram. Ular gérmaniye-xitay otturisidiki iqtisadiy kélishimlerni tutqa qilip turup, gérmaniyediki partiye, guruhlarni Uyghurlardin yiraq turushqa dewet qilishqa urunidu. Buning tipik misali؛ xitay konsulining méning Uyghurlarning yighilishigha qatnishishimni tosushqa intilgenlikidur. Biraq parlaméntimiz, 2008-yilidiki béyjing olimpik yighini mezgilidin bashlap Uyghurlargha quchaq échip keldi. Bundin kéyinmu dawamlashturimiz. Uyghurlarning démokratiye we kishilik hoquq küreshlirini qollash bizning burchimiz."

Hanno: ilham toxti tesir yaritalaydighan obrazdur

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati bérlin tarmiqining mes'uli hanno ependi ilham toxti mesilisining Uyghurlar mesilisi ikenlikini, ilham toxti qanche küchep teshwiq qilinsa, Uyghurlarning shunche tonulidighanliqini tekitlidi. U mundaq deydu: "Ilham toxti xitay hakimiyiti teripidin qanunsiz halda tutqun qilin'ghan we qanunsiz halda qamaq jazasigha mehkum qilin'ghan bir ziyaliydur. Xitay hökümiti öz qanunlirigha tamamen zit shekilde ömürlük qamaq jazasigha mehkum qilghan ilham toxti, xelq'arada Uyghurlarning simwoli süpitide zor tesir yaritalaydighan obrazdur. Kishiler uning xususiy hékayisidinla, bir pütün Uyghur jem'iyitining kartinisini köreleydu. Hazir uning radikal küch emesliki, bölgünchi emesliki, musteqilchi emesliki tonuldi. Emdi uning öktichi ikenlikini, Uyghurlarning erkinlikke, barawerlikke, tinchliqqa bolghan qelb sadalirining bir elchisi ikenlikini, uning tipik démokratiye pa'aliyetchisi ikenlikini tonutushimiz lazim. Buning bilen, dunya jama'iti xitay hakimiyitining mahiyitini bilish pursitige érishidu. Uyghurlarning derdini téximu éniq anglash imkanigha érishidu."

Luyisa: ilham toxtigha a'it ün, sin, kitab neshr qilishni kücheytish lazim

Amérika n e d ning mes'ulliridin biri bolghan luyisa xanim sözide, xelq'arada ilham toxti mesilisining diqqetke sazawer boluwatqanliqini tilgha élip, ilham toxtining teshwiqatini emeliy wasitiler bilen kücheytishni tekitlidi. U mundaq dédi: "Ilham toxtining bu yil martén ennalis mukapatigha érishishi we saxarow mukapatigha namzat körsitilishi, ilham toxtining xelq'aradiki tesirini kücheytishke türtke boldi. Ilham toxtigha a'it sin filimliri, ün filimliri we yazma eserlerni köplep neshr qilishqa ehmiyet bérish, ilham toxti we Uyghurlar mesilisining téximu köp tonulushigha hesse qoshidu."

Lyaw tyenchi: Uyghurlarning xitaydin ayrilip chiqip musteqil yashash hoquqi bar

Xitay musteqil qelemkeshler jem'iyitining re'isi lyaw tyenchi sözide, xitay hökümitining xitay millitining namida jinayet ötküzüwatqanliqini tekitlep, Uyghur, tibet, mongghul xelqliri üstidin yürgüzüwatqan qattiq basturush siyasiti we buning aqiwitide peyda boluwatqan paji'eler üchün özining bir xitay bolush süpiti bilen qattiq nomus qilidighanliqini hem bi'aram bolidighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Her qétim Uyghurlarning qandaqtur bir zulum yaki paji'elerge duch kelgenliki toghrisidiki xewerni anglighinimda, bi'aram bolup olturalmay qalimen. Uyghur milliti bu zulumni xitay millitidin köridu we shundaq qarashqa heqqi bar. Biraq, bu zulumni xitay kommunistik partiyisi xitay millitining namida yürgüzüwatidu. Xitay hakimiyitining zulumigha uchrawatqanlar ichide xitay xelqimu bar. Xitay hökümiti xitay milliti we xitay medeniyitini suyi'istémal qilip turup jinayet ötküzüwatidu. Xitay millitini bu jinayetlerge shérik qiliwéliwatidu. Men bir kishilik hoquq pa'aliyetchisi bolush süpitim bilen, Uyghurlarning xitaydin ayrilip chiqip musteqil dölet bolup yashishini qollaymen. Bu ayrilish sabiq chéx-silowakiye jumhuriyiti, sabiq yugoslawiye, shotlandiyedikige oxshash tinch shekillerde emelge ashsa yaxshi bolatti. Emma mustebit kommunistik partiye buninggha yol qoymaydu."

12-Dékabir bawariye parlaméntida ötküzülgen yighinning muqeddimiside, yawropa parlaménti kishilik hoquq komitétining re'isi barbara lox xanimning bu qétimqi yighin'gha bolghan awazliq tebriknamisi anglitip ötüldi. Yighin ariliqida yene, ilham toxtining qizi jewher toxtining tebrik sözimu ékranda körsitildi.

Toluq bet