"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi " namliq yighin heqqide bezi melumatlar (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-12-14
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighindin bir körünüsh
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighindin bir körünüsh
RFA/Ekrem

"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi "namliq yighinda herqaysi ellerdin kelgen tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri türlük pikirlerni otturigha qoydi.

12 - Dékabir bawariye parlaméntida chaqirilghan "Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi "namliq yighin'gha 80 etrapida kishi qatnashqan bolup, bularning köpinchisi chet'ellik kishilik hoquq pa'aliyetchiliri idi. Biz yighin esnasida we yighindin kéyin, bir qisim tonulghan shexslerning yighin heqqidiki bahalirini igilesh bilen birge, Uyghurlarning nöwettiki weziyitige bolghan qarashlirinimu bilish pursitige érishtuq.

Ulrik déliyus: sherqiy türkistan mesilisi haman bir küni di'alogqa taqishidu

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümining mes'uli ulrik déliyus ependi mundaq deydu: "Ilham toxtini, uninggha egeshkenliki üchün ziyankeshlikke uchrighan oqughuchilirini, uning a'ile tawi'abatlirini mushkülattin qutuldurush, ilham toxti guruppisining nöwettiki muhim wezipisi. Ilham toxti Uyghur - xitay otturisidiki ziddiyetni qanliq toqunushlardin xali hel qilishni, Uyghurlarning eng eqelli heqlirining kapaletke ige bolushini arzu qilip, xitay hakimiyiti bilen Uyghurlar arisidiki di'alogni bashlighan idi. Netije étibari bilen, erkinlikini qurban qildi we ömürlük qamaqqa bent boldi. Bu hal, xitay hakimiyitining insaniyetsizlikte qaysi derijige yetkenlikini körsitip béridu. Dunyaning xitayni we Uyghurlarni chüshinishige buningdin artuq delil lazim emes. Uyghurlarning qarshiliqi qaysi shekillerde dawam qilmisun, sherqiy türkistan mesilisi haman bir küni xitay bilen di'alog quridighan bir nuqtigha kélip taqishidu. Künlerning biride, xitay buninggha mejbur qalidighan bir weziyetke chüshidu. Uyghurlarningmu di'alogqa éhtiyaji tughulidu. Chünki, tinchliq shu'ari astidiki küresh, xelq'arada qollashqa asan érishidu. Ilham toxti guruppisining bu qétimqi yighini mezmunining molliqi, ilmiyliki bilen kishilerde yaxshi tesirat qaldurdi, dep oylaymen".

Shéng shö: xitay hökümiti Uyghurlarning tonulushini esla xalimaydu

Xitay démokratik herikitining tonulghan wekilliridin biri shéng shö xanim mundaq deydu: "Xitay hökümiti eng zor küch bilen Uyghurlargha a'it melumatlarni qamal qilmaqta. Xitay hökümiti Uyghurlarning tonulishini esla xalimaydu. Uyghurlarning yalghuz sirtqi dunyagha tonulishini cheklepla qalmay, xitay xelqige tonulishighimu chek qoyidu.  Men nurghun insanlarning Uyghur dégen bu milletni bilmeydighanliqini hés qildim. Uyghur diyarida yüz bériwatqan éghir basturush heriketliridin dunyaning yéterlik xewiri yoqliqini kördüm. Téxi bügünla ayropilandin chüshüp, méni kütüwélish üchün chiqqan ikki neper gérman oqughuchigha <Uyghurlar toghrisidiki yighin'gha qatnishish üchün keldim> désem, ular Uyghurlarni anglap baqmighanliqini éytti. Démekchi bolghinim, ilham toxti, Uyghurlarning dunyagha tonulishi üchün intayin yaxshi bir purset yaritip berdi. Chünki, uning telep qilghini barawerlik, tinchliq boldi. Bu bolsa, dunyaning hazirqi armanlirigha mas kélidu. Ilham toxti musteqilliq telep qilmidi yaki téximu yuqiri bir aptonomiyelik heq sorimidi. Shundaq bolushigha qarimay, xitay hökümiti uni ömürlük qamaq jazasigha mehkum qildi. Bu, xitayda ténich sheklidiki démokratik küreshning aqmaydighanliqini ispatlap berdi. Bu dégenlik, Uyghurlarning bashqa shekillerdiki qarshiliqlirigha xitay hakimiyiti özi zémin hazirlap berdi, dégenliktur. Ilham toxti mesilisi, Uyghurlarning radikal qarshiliqlirigha eng yaxshi izahat bolidu".

germaniye-ilham-toxti-uyghur-kishilik-hoquq-2.jpg

Erkin aliptékin: xitay sherqiy türkistan mesilisini ténich yol bilen hel qilishqa unimaydu

Uyghur siyasiy erbabliridin erkin aliptékin ependi 12 - dékabirdiki yighinda qilghan sözlirining qisqiche mezmunini mundaq bayan qilidu: "Ilham toxti ependimning 2015-yili türkiyede neshir qilin'ghan eserler toplimida yazghanlirigha qarighanda, sherqiy türkistanda barghanséri ulghiyiwatqan urush-jédellerni xitay asasi qanunida kapalet astigha élin'ghan "öz özini bashqurush" hoquqini tonush arqiliq, tinchliq yolliri bilen hel qilish mumkin. Chünki, kéyinki yillarda bezi bir xitay alimlirimu, xitay yolbashchilirini bu toghruluq agahlandurup maqaliler yazghan idi. Ularning yézishiche, eger xitay yolbashchiliri hazirqi siyasitini dawamlashturidighan bolsa, sherqiy türkistanda keng kölemlik bir qozghilang kötürülüp qélishi mumkin. U chaghda, bu qozghilangning sherqiy türkistan bilen chégridash bolghan 7 döletke tesir yetküzüsh éhtimalimu bar. Bundaq bir siyasiy turaqsizliq, xitay bashta bolup, pütün merkiziy asiyadiki döletlerning iqtisadi hayatighimu selbiy tesir yetküzüdu. Emma xitay hökümiti, ilham toxti ependimning xitaylar bilen Uyghurlar arisidiki bu jiddi kélishimsizliklerni tinchliq yolliri bilen hel qilish toghrisidiki tekliplirini, uni bölgünchilik qilghanliqta  eyiblep muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilishning desmisi süpitide qollandi. Ilham toxti ependimge muddetsiz qamaq jazasi bérilishi, xitay hökümitining sherqiy türkistan mesilisini hich bir zaman tinchliq yolliri bilen hel qilishqa unimaydighanliqining ochuq bir delilidur".

Ursula gotiyér: xitay Uyghurlar heqqidiki heqiqetning ashkarilinip kétishidin qorqudu

Fransiyelik muxbir ursula xanim bawariye parlaméntidiki yighinda qilghan sözide, xitayning axbaratni qaysi derijide qamal qiliwatqanliqini, bolupmu Uyghurlar heqqidiki xewerlerning ashkarilinip kétishige derijidin tashqiri qarshi ikenlikini delilliri bilen otturigha qoyup ötken idi.

Ötken yili yüz bergen "Bay weqesi" heqqide yazghan maqalisi seweblik 2015 - yili 31 - dékabir xitaydin heydep chiqirilghan ursula xanim, ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: " Hazir xitayda axbaratqa bolghan qamal qilish intayin küchlük. Pütün xitayda axbarat qamali mewjud. Emma Uyghur wetinidiki bu réjim bashqa hich yerdikige oxshimaydu. Xitay hakimiyiti Uyghurlar mesilisining xelq'arada tilgha élinishini hergiz xalimaydu. Uyghurlarning yurtida yüz bergen heqiqetning dunyagha ashkarilinip kétishidin shunchilik qorqudu. Bextke yarisha, xitay qanche ensirigenséri, Uyghurlar mesilisi xelq'arada shunche tonulup bériwatidu. Ilham toxtiningmu buninggha qoshqan bir ülüsh hessisi bar. Xelq'arada Uyghurlarni tonutush herikitini jiddiy qanat yaydurush lazim. Xitay bilen bolghan axbarat körishining da'irisini kéngeytish kérek. Buning eng kérekke kélidighan qorali bolsa؛ ilham toxti mesilisidur".

Mari holizman: kommunizm teshwiqatigha qarshi küreshni kücheytish wezipimiz bar

Ilham toxti guruppisining mes'ulliridin biri bolghan fransiyelik xitayshunas mari holizman xanim mundaq deydu: " Ayrim bir millet bolghan Uyghurdin ibaret bu xelqning insaniy heqlirini qandaq qilghanda kapaletke ige qilghili bolidu, ilham toxti mesilisi arqiliq Uyghurlar mesilisini dunyagha tonutushning yolliri qaysilar, Uyghurlarni kommunistik rézhimdin qutuldurush üchün zadi némilerni qilalaymiz? dégen so'allargha jawab tépishimiz lazim. Xitay hakimiyiti zulum qilipla qalmay, qilghan zulumini jénining bériche yoshuridu. Hemmidin xeterliki, kommunizm teshwiqati. Kompartiye öz hakimiyiti we zorawanliqlirining mewjutluqini kapaletke ige qilish üchün, kommunizm teshwiqati bilen xelqni zeherlimekte, aldimaqta. Bizning xitay kommunistik partiyisining bimene kommunizm teshwiqatigha qarshi chet'ellerde teshwiqat küreshlirini hessilep kücheytish wezipimiz bar. Ilham toxti mesilisi bu küresh üchün tépilghusiz bir wasite".

Toluq bet