Yawropa parlaméntining ilham toxti toghrisidiki qararigha qarita inkaslar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-12-21
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda gérmaniye yéshillar partiyesining bawariye parlaméntidiki re'isi margarita bawzé xanim söz qilmaqta. 2016-Yili 12-dékabir, gérmaniye.
"Ilham toxti we Uyghurlarning kishilik hoquqi" namliq yighinda gérmaniye yéshillar partiyesining bawariye parlaméntidiki re'isi margarita bawzé xanim söz qilmaqta. 2016-Yili 12-dékabir, gérmaniye.
RFA/Ekrem

2016-Yilliq martén ennalis mukapatidin kéyin, yawropa birliki hem amérika ilham toxti mesilisige bashqiche köngül böldi we mexsus qararlar qobul qildi.

Xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti 2016-yili 10-dékabir "Kishilik hoquqning nobél mukapati" dep atalghan martén ennalis mukapatigha érishkendin kéyin, ilham toxti mesilisi xelq'ara metbu'atlarda téximu diqqetke sazawer témigha aylan'ghan idi. Bolupmu, yawropa birliki we amérikining 2016-yilliq xelq'ara insan heqliri küni munasiwiti bilen élan qilghan bayanatliri xelq'arada we Uyghur jama'iti arisida tesir qozghidi.

Melum bolghinidek, 9-dékabir küni yawropa birlikige eza 28 döletning xitay paytexti béyjingda turushluq elchiliri xelq'ara insan heqliri küni munasiwiti bilen élan qilghan ortaq bayanatida ilham toxtini qoyup bérishni telep qildi.

10-Öktebir xelq'ara insan heqliri küni munasiwiti bilen amérika dölet ishliri ministirliqi ilham toxtini öz ichige alghan xelq'arada tesiri zor bolghan 10 shexsni qoyup bérish pa'aliyiti bashlidi.

Amérikining xitayda turushluq bash elchisi makis ependimu xelq'ara insan heqliri küni munasiwiti bilen elchixana tor bétide élan qilghan bayanatida, Uyghur ziyaliysi ilham toxtini alahide tilgha élip ötti.

Hemmidinmu diqqet chékidighini, yawropa birlikining 15-dékabir küni yawropa parlaméntida ilham toxti toghriliq qobul qilghan qararidur. Ilgiri, yeni 2014-yili 23-séntebir küni Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilin'ghanda, b d t kishilik hoquq kéngishi, yawropa parlaménti kishilik hoquq kéngishi, amérika kon'girisi hemde gérmaniye, firansiye qatarliq döletler ilham toxtini qoyup bérish heqqide bayanat yaki chaqiriqlar élan qilghan bolsimu, hazirgha qeder héchbir dölet resmiy qarar qobul qilip, ilham toxtini qoyup bérishni telep qilmighan idi.

Yawropa parlaménti 15-dékabir qobul qilghan "Yawropa parlaméntining 2016-yili 15 -dékabirdiki larung gar-tibet buddizm akadémiyisi we ilham toxti toghrisidiki qarari" namliq 3026-nomurluq 13 maddiliq qararining 9-maddisida mundaq déyilidu: "Ilham toxtining bölgünchi atilip muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilin'ghanliqini qattiq eyibleymiz. Uning sotida qanuniy tertiplerge ri'aye qilinmighanliqi we aqlinish heqlirige hörmet qilinmighanliqidin intayin epsuslinimiz. Xitay hökümitining öz qanunlirigha köre, uning ayda bir qétim a'ilisidikiler teripidin yoqlinish heqqige hörmet qilishini telep qilimiz."

Qararning 10-maddisida téximu éniq qilip mundaq déyilidu: "Ilham toxti we uning sepdashlirini derhal hemde shertsiz qoyup bérishni chaqiriq qilimiz, belki uning oqutquchiliq salahiyitining eslige keltürülüshini we uning dölet ichi hemde sirtida erkin sayahet qilish hoquqigha kapaletlik qilinishini soraymiz."

Yawropa parlaméntining bu qarari yawropa ittipaqi da'irisidiki 28 démokratik döletning iradisige wekillik qilidighan bolup, bundaq bir qararning qobul qilinishi chet'ellerdiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri arisida zor tesir qozghidi.
Yawropa parlaménti kishilik hoquq kéngishining mu'awin re'isi barbara loxbéhlér xanim dunya jama'itining hésdashliqining ilham toxtining erkinlikige wesile bolushini ümid qildi. U mundaq deydu: "Yawropa birliki, amérika qoshma shtatliri we barliq démokratik döletler bügün proféssor ilham toxtining erkinliki üchün ortaq awazda bayanatlar bermekte. Yawropa parlaméntining bu qétimqi qararini bashlinish dep qarash mumkin. Ilham toxtining erkinliki üchün élip bériliwatqan mujadile 2017-yili téximu küchiyidu. Xelq'ara kishilik hoquq organliri bilen birlikte, dunya jama'itining taki ilham toxti erkinlikke érishken'ge qeder küreshlirini dawamlashturushlirini ümid qilimen."

Barbara loxbéhlér xanim yene, xitay hökümitining ilham toxtigha éghir derijide heqsizliq qilghanliqini eskertip ötti. U mundaq deydu: "2014-Yili yanwar qolgha élin'ghan ilham toxti ependi, shu yili 23-séntebirde bölgünchi atilip muddetsiz qamaq jazasigha yoluqti. Erkinlik, démokratiye, barawerlikni telep qilghan bir kishilik hoquq pa'aliyetchisi bügün xitayning qarangghu zindanida yatmaqta. Ilham toxti bashliq Uyghur, tibet we xitaydiki barliq wijdan mehbuslirining erkinliki, kishilik qimmitige köngül bölüsh, démokratik qimmet qarishigha sahib bolghan gherb döletlirining wezipisidur."

Uyghur siyasiy erbabliridin erkin aliptékin ependi mundaq dédi: "Yawropa parlaméntining 15-dékabir qobul qilghan ilham toxtigha munasiwetlik bu qarari, gherb démokratik döletlirining xitay we Uyghurlar mesilisige qarita meydanining ochuqche jakarlinishi hésablinidu. Yawropa birliki hazirgha qeder Uyghurlar mesilisi heqqide qararlar qobul qilghan we bayanatlar élan qilghan bolsimu, xitayning milliy siyasitini bu qeder éniq hem keskin eyiblimigen, ilham toxti hem Uyghurlargha bolghan hésdashliqini bu derijide ashkara ipade qilmighan idi. 15-Dékabirdiki bu qararda yawropa parlaménti xitayning sherqiy türkistan we tibette yürgüzüwatqan milliy siyasitining xata bolghanliqini, ilham toxti kebi kishilik hoquq pa'aliyetchilirige heqsizliq qiliniwatqanliqini eskertip, Uyghur we tibet xelqlirining bügüni hem kélechikini gherb démokratik döletlirining herqachan nazaret astida tutidighanliqini bildürgen. Démekki, Uyghurlar mesilisi yawropa birlikide küntertipte tutulidighan bir dewr bashlanmaqta, dep oylaymen hemde bu qarar munasiwiti bilen ilham toxti hem barliq Uyghurlarni tebrikleymen."

Ilham toxti guruppisining mes'ulliridin firansiyelik xitayshunas, proféssor mari holizman xanim yawropa parlaméntining bu qararidin köp söyün'genlikini tilgha aldi. U mundaq deydu: "Yawropa parlaméntining bu qararidin köp xursen boldum. Ilham toxtining erkinliki üchün aldimizda qilidighan nurghun ishlar bizni kütüp turmaqta. Xelq'ara kechürüm teshkilati we amérika dölet ishliri ministirliqi ilham toxtining erkinliki üchün imza toplash kompaniyesini qanat yayduruwatidu. Her bir Uyghur bu kompaniyege imza qoyushni milliy burch hés qilishi lazim dep oylaymen. Elwettiki, ilham toxti guruppisimu bu jehette tégishlik wezipisini ada qilidu. Ilham toxtining erkinliki yolidiki pa'aliyetler bundin kéyin téximu keng qanat yaydurulidu."

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümining mes'uli ulrix déliyus ependimu, 15-dékabirdiki bu qararni tebriklidi. U mundaq deydu: "Yawropa birlikining bu qarari ilham toxtining erkinliki üchün bésilghan zor ijabiy qedem, belki, Uyghurlar mesilisining yawropa birlikide muhim téma süpitide mewjut bolup turushining muqeddimisi, dep oylaymen. Shuning bilen birge, yawropa birlikini xitay bilen bolghan munasiwetlerde téximu dadil bolup, kishilik hoquq mesilisini, Uyghurlar we tibetliklerning insan heqliri depsendichilikini pa'al otturigha qoyup, xitay üstidin küchlük bésim yaritishini ümid qilimen."

Yawropa parlaménti 15-dékabir qobul qilghan 3026-nomurluq 13 maddiliq qararining esletmiside, yawropa parlaméntining tibetler we Uyghurlar heqqide hazirghiche qobul qilghan türlük qararlirining mezmunliri bayan qilip ötülgen bolup, Uyghurlargha munasiwetlik esletmide, yawropa parlaméntining 2011-yili 10-mart qeshqer qedimiy shehirining weyran qilinishigha qarshi "Qeshqerning hali we medeniy miras" namliq qarar qobul qilghanliqi, 2014-yili 23-séntebir ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha yoluqqanliqigha qarshi ilham toxtini derhal shertsiz qoyup bérish heqqide bayanat élan qilghanliqi, ilham toxtining 2016 -yili 11-öktebir martén ennalis mukapatigha érishkenliki, 2016-yili séntebirde bolsa saxarof mukapatigha namzat körsitilgenliki eskertilgen idi.

Toluq bet