Берлиндики хитай әлчиханиси алдида көрситилгән “җаза лагери тиятири”

Ихтиярий мухбиримиз илһам
2019.02.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
lager-urumchi-turpan-reuters.jpg Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған “тәрбийәләш лагери” ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
REUTERS

Һава бирдинла бузулуп, шарқирап ямғур йеғишқа башлиди. ямғурдин кейин узақ өтмәйла, дәря тәрәптин муздәк шамал келишкә башлиди. Көврүк үстидики пиядиләр йолида бир аял, үч әр киши болуп, җәмий төт адәм тизлинип олтуратти. Уларниң қол беғишлири арқиға қилинип пиластик йип билән мәһкәм бағланған иди. Путлири болса ошуқидин бир биригә четилғаниди. Бир гундипай “мәһбуслар” ни иттирәтти, тепетти, йәргә бесип юмилитатти.

Ян тәрәптә қоюлған сандуқ шәклидики икки карнайдин инглиз, герман вә уйғур тиллирида юқири авазлиқ шавқун-сүрәнләр яңримақта иди. Униңда хитайниң инқилабий нахшилири қоюлуп, ши җинпиң мәдһийәләнмәктә, хитайда коммунистик идийәдин башқа һечқандақ бир идийә яки диний етиқадниң йоқлуқи һәққидики тәшвиқатлар көрситилмәктә иди.

Бир нәччә қәдәм йирақлиқта төт бурҗәклик бир чедир тикилгән болуп, чедир әтрапи хитай һөкүмитигә қарши шоарлар йезилған пилакатлар билән толған иди. Чедирниң ай-юлтузлуқ көк байрақ ләпилдәп туратти. Бешиға кәштилик уйғур допписи кийивалған оттура бойлуқ бир түрк аял уйғурларниң нөвәттики ечинишлиқ әһвали бесилған тәшвиқат варақлирини тарқатмақта иди. Униң бир қанчә һәмраһлири йолдин өткәнләргә йәрдә олтурған “мәһбуслар” ни көрситип, уларниң милйонлап уйғурлар наһәқ қамалған җаза лагери һаятини бир нәччә минут синап беқишини тәвсийә қилмақта иди. Уларниң сөзлиригә һәйран болған йолучиларниң бәзилири алдирашлиқини ейтип кетип қалатти. Бәзилири мақул болуп, чедир ичигә қоюлған мәһбус кийимлирини кíйип, қол-пути бағланған һалда нәм йәргә тиз чөкәтти.

Бу “лагер” уйғур дияридин толиму йирақларда, йәни германийә пайтәхти берлиндики хитай әлчиханиси җайлашқан кочидики көврүк үстигә қурулған иди.

Биз кәштилик доппа кийгән түрк ханимниң қешиға берип, униң сөзлиригә қулақ салдуқ: “бу паалийәтни пиланлаштики мәқситимиз шуки, уйғур қериндашлиримиз дуч келиватқан зулумларни ташқи дуняға аңлитидиған бир аваз болушқа тиришмақтимиз. Биз һаҗиват тәшкилати болуш сүпитимиз билән уйғурларниң ‛сизни биз үчүн урушқа қатнишиң демидуқ, әмма бизниң авазимизға, нидайимизға қулақ селиң вә қолиңиздин кәлсә аңлимиғанларға аңлитиң‚ дегән тәлипини қобул қилдуқ. Улар үчүн аваз чиқиридиғанлиқимизни, һәр вақит уларниң йенида икәнликимизни билдүрмәкчи болдуқ. Һаҗиват тәшкилатиниң өзигә хас иш пиринсипи болған сәнәт номурлири арқилиқ уйғур қериндашлиримиз учраватқан зулум вә наһәқчиликләрни билмигәнләргә билдүрүшкә атландуқ. Биз бу паалийәт үчүн һәптиләрдин бери тәйярлиқ қилдуқ. Биз германийәниң көлн, мюнхен, һамбург, франкфурт, берлин дегәндәк охшимиған шәһәрлиридин кәлдуқ. Биз бу паалийитимизни әтигән саәт йәттидә башлиған идуқ. Достлиримиз шуниңдин бери мана мушу һаләттә олтуруватиду. Мәқситимиз башқа йәрдики инсанларму уйғурниң азаблирини һес қилип бақсун, уларни бу чидиғусиз азабтин балдуррақ қутқузушқа алдирисун, дейиштин ибарәт.”

Бу тәшкилатниң мәсули халил әрдәм әпәнди бүгүнки паалийитини орунлаштуруштики сәвәбләр һәққидә тохтилип мундақ деди: “шәрқи түркистанда йүз бериватқан паҗиәләрни һечқандақ бир дөләттики зулумлар билән селиштурғини болмайду. Инсанлар пәқәтла мусулман болғанлиқи вә өзиниң ассимилятсийә қилинишини қобул қилалмиғанлиқи үчүнла җаза лагерлириға бәнд қилиниватиду. Улар хитай дөләт башлиқлирини мәдһийәләшкә, хитай компартийәсигә садақәт билдүрүшкә, өз диний-етиқадидин ваз кечиштәк мәҗбурлиниватиду. Биз 21-әсирдә инсанийәт тәсәввуриға сиғмайдиған бу реяллиқни өзимизгә хас услуб билән, йәни тиятир шәклидә сәһниләштүрүп башқиларға көрситиватимиз. Бундақ наһәқчиликкә қарита қандақ муамилә қилишни һәр бир адәм өз виҗданидин сорисун.”

Бүгүнки тиятирда мәһбус ролини алған халил әрдәм әпәнди йәнә мундақ деди: “бизниң бүгүн бу йәрдә рол елиш еһтияҗидин тартқан азабимиз уйғур қериндашлар тартиватқан азабниң йүздин биригиму тәң кәлмәйдиғанлиқини билип туруватимиз. Әмма биз бу рол арқилиқ уларниң азаблириниң қайси дәриҗигә йетиватқанлиқини аз болсиму тәсәввур қилалидуқ. Төт саәт җәрянида азрақ мидирлисақла пүтүн бәдинимиз чидиғусиз ағриди. Ачлиқ вә уссузлуқ, униң үстигә бәзән ямғурда қелиш толиму азаблиқ. Әмәлийәттә бундақ тиятир оюнини ойнашниң өзиму азаблиқ.”

Бүгүнки бу паалийәтни һаҗивад тәшкилати билән бирликтә тәшкиллигән шәрқи түркистан явропа бирликиниң муавин рәисини әқидә ханимму узун йол бесип мюнхен шәһиридин берлинға келип бу тиятирда рол алғаниди. У зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “мән у йәрдә йиғлап олтурдум. Биз мушу соғуқ ямғурлуқ һавада бәш саәт олтурдуқ. Һәммә йеримиз ағриди. Вәтәндики қериндашлиримизни ойлисам ичим серилиду.”

Һаҗиват тәшкилати германийәниң һәр қайси җайлирида яшайдиған сәнәт вә мәдәнийәт һәвәскарлири өзара тәшкиллинип уюшқан, сайә чүшүрүш усули арилиқ ойнилидиған тиятир һәвәскарлири җәмийитидур. Бу җәмийәт өткән йили қурулған болуп, қисқиғинә вақит ичидә елип барған қизиқарлиқ вә чоңқур мәзмунлуқ паалийәтлири билән кәң тамашибинларниң алаһидә алқишиға еришкән. Бу җәмийәт инсан һәқлирини қоғдаш вә тәшвиқ қилиш ишлириғиму алаһидә етибар берип кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.