Rabiye qadir xanim: magnitiski qanunining Uyghur kishilik hoquqini buzghuchi emeldarlarni agahlandurush roli bar

Muxbirimiz erkin
2015.04.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
guwaliq-berish-yighini-rabiye.jpg D u q re'isi rabiye qadir xanim amérika dölet mejlisi tashqi ishlar komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighinida. 2015-Yili 29‏-aprél, washin'gton.
RFA/Erkin

D u q re'isi rabiye qadir xanim, 29‏-aprél amérika dölet mejliside ötküzülgen “Yer shari magnitiski kishilik hoquq qanuni” heqqidiki yighinda guwahliq bergen 4 ammiwi teshkilat rehbirining biri. U sözini “Uyghur xelqining awazini yetküzüshke purset bergen amérika dölet mejlis ezalirigha rehmet éytish” bilen bashlidi.

U mundaq dédi:, amérika dölet mejlisining “Méni tarixiy bir kishilik hoquq uwali bir insan üchün tüzgen amérikining dölet qanunini muzakire qilishqa chaqirip, mushu yerde méning xelqimning awazini hem mushu adalet qanunining aldida sözlesh pursiti bergenliki üchün pütün dölet mejlis ezalirigha rehmet éytimen.”

U guwahliq sözide yene, “Magnitiskiy kishilik hoquq qanuni”ni qollaydighanliqini bildürüp, bu qanun dunyada kishilik hoquqni qoghdash yolidiki muhim abide, dep körsetti.

Rabiye qadir xanimning amérika awam palata ezalirigha tekitlishiche, magnitiski qanunining peqet rusiye bilen cheklinip qalmay, uning dunyadiki qebih kishilik hoquq buzghunchiliqigha buyruq chüshürgen barliq emeldarlarni nishan qilghan uniwérsal qanun'gha aylinishi jiddiy hem zörür. Bu qanun maqullansa, u Uyghur élide kishilik hoquqqa buzghunchi, parixor xiyanetchi emeldarlarning jawabkarliqini sürüshtürüshke yol échilidu.

Tam émmér “Magnitiskiy kishilik hoquq qanuni”ni qollap awaz bergen amérika awam palata ezalirining biri. U yighinida, kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilghuchilarning jiddiy jawabkarliqqa tartilishi zörürlükini tekitlep, bu qanun amérika prézidéntining kishilik hoquq buzghunchilirini jazalash imkaniyitini kücheytidu, dep körsetti.

U mundaq dédi: men bu qanun kishilik hoquq buzghunchilirini jawabkarliqqa tartishtiki muhim hem zörür qoral, dep hésablaymen.Shunga, men bu guwahliq yighinigha ishtirak qilghanliqidin minnetdar. Kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilghuchi u kishiler choqum jiddiy bedel tölishi kérek. Bu guwahliq bérish yighini bilen birge, “Magnitiski kishilik hoquq jawabkarliq qanuni” prézidéntning kishilik hoquq buzghunchilirigha émbargo qoyush imkaniyitini kücheytidu.

Awam palata ezasi deywid sissilini bolsa, magnitiski qanuni amérikining kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilghuchilargha qarshi etrapliq tedbir qollinip, kishilik hoquqni qoghdishigha kapaletlik qilidighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq dédi: bu qanun bizning etrapliq tedbir qollinip, kishilik hoquqni qoghdishimizgha, kishilik hoquqqa buzghunchiliqta mes'uliyiti bar kishilerni jawabkarliqqa tartishimizgha kapaletlik qilidu. Barliq shexslerning jümlidin barliq ajiz hem yekleshke uchrighan toplarning asasi kishilik hoquqni qoghdash intayin muhim. Amérika choqum irqiy, étnik, til jehettiki az sanliq milletler, ayallar we balilarni, diniy az sanliqlar hem siyasiy öktichi we bashqilarni qoghdashta bayraqdarliq rol oynishi kérek.

Lékin guwahliq yighinida rabiye qadir xanim mezkur qanun nahiyisi maqullansa, uni toluq ijra qilishning muhimliqini tekitlidi.

Uning awam palata ezalirigha körsitishiche, bu qanun oxshashla sabiq Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari wang léchüen we hazirqi partkom sékrétari jang chünshyen qatarliq kishilerge tetbiqlinip, ularni jawabkarliqqa tartish kérek.

U mundaq dédi: xitay hökümitining mesilen, wang léchüen, deymiz, bizning mushu wetinimizdiki minglighan ademni 2009‏-yili 7‏-ayning 5‏-küni öltürgen adem, shundaq jiq para bilen iqtisadi mesilisi chugulup béyjinggha élip ketti. Bu kishi sirtta turuwatidu. Lékin uni qoghdawatidu. Béyjing. Mesilen, jang chünshyen mushu 2 yildin béri shundaq öltürüwatidu, lékin dölet mejlisi uni chaqirip söhbet ötküzdi. Mushu qanun bilen ashundaq ademlerni ashkara cheklesh, aldi bilen dölet mejlisidin bashlansun. Ularni cheklesh, kirgüzmeslik, bu terepke meblegh salghuzmasliq lazim. Xitayda hazir mushundaq ademlerning tizimliki ochuq hem ashkariliniwatidu.

29‏-Apréldiki yighinida rabiye qadir xanim bilen birge, amérika erkinlik öyining mu'awin prézidénti dani'al kilin'gért, amérika xadson institutining prézidénti kénnis wéynstéyn, xarmitej kapital bashqurush shirkitining bash driktori willi'am browdér guwahliq berdi.

Erkinlik öyining mu'awin prézidénti dabnal kilin'gért, bu qanunning achquchluq küchi uning yer shari xaraktérlik ikenliki we barliq döletlerge qaritilghanliqida, dédi.

Uning körsitishiche, kishilik hoquqni qoghdashning eng ünümlük charisi diktator ellerning eng ajiz nuqtisini tutuwélishtur. Xiyanetchi parixor emeldarlar, kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilghuchi konkrét shexslerni nishan'gha élish ünümlük chare.

U mundaq dédi: amérika kishilik hoquq mesilisidiki teshebbuskarliqni diktator ellerdin tartiwélishqa éhtiyajliq. Buni qilishning eng toghra yoli ularning ajiz nuqtisini nishan'gha élishtur. Yeni, eng ajiz nuqta ularning jazasiz qélishi, xiyanetchilik. Biz némishqa shexslerning kishilik hoquq buzghunchiliqining jawabkarliqini sürüshtürimiz? birinchi, bésimni kücheytip, hökümetlerni kishilik hoquqqa hörmet qildurush. Ularning özining asasi qanuni we xelq'ara ehdisige emel qilishqa mejburlash. Ikkinchi,kelgüsidiki kishilik hoquq buzüghunchiliqlirining aldini élish. Eger kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilüghuchilargha jaza qoyulsa, ular jinayet sadir qilishtin burun oyliship ish qilishi mumkin. Üchinchi, diktator hakimiyetlerni müshkül tallashqa mejburlash.

Rabiye qadir xanim guwahliq yighinining axirida muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, “Magnitiski qanuni” xitay emeldarlirigha Uyghur élidiki kishilik hoquq buzghunchiliqi, parixorluq we chiriklikini toxtitish heqqide küchlük signal béridu, dédi.

U mundaq dédi: men choqum tesir körsitidighanliqigha ishinimen. Sherqiy türkistanda minglarche öltürülgenlerge mana mushu magnitiski qanuni arqilqi amérika dölet mejlisi shundaq signal berdi. Qandaq yoghan dölet bolup ketkin, sen kishilerni mushundaq türmide qiynap öltürseng, qanunsiz tutsang, öltürseng, biz amérikigha kirgüzmeymiz, mal-mülkingni tonglitimiz, biz emdi tedbir qollinimiz, dégen signalni berdi. Men bu qanunning méning xelqimning türmide ölüwatqan, tutuluwatqan, yoqawatqan, qiyniliwatqanlarning soriqini mushu qanun'gha chüshürüp élish pursitige érishimiz.

Yighinda, awam palata ezasi sissiliné, kishilik hoquq dawamliq amérika tashqi siyasitining hül téshini teshkil qilishi zörürlükini tekitlep, bu amérikining mes'uliyiti ikenlikini körsetti.

Mundaq dédi: “Barliq xelq hörmetke sazawer bolushqa, hayatini zorawanliqtin, jazalinishtin, kemsitishtin, basturushtin xali, erkin yashashqa heqliq. Asasi kishilik hoquqni qoghdash intayin muhim jawabkarliq. U dawamliq amérika tashqi siyasitining hül téshini teshkil qilishi kérek hem zörür. Mana bu, amérikining néme üchün kishilik hoquq hoquqqa buzghunchiliq qilghuchilar yaki uninggha shérik bolghuchilargha émbargo qoyush arqiliq özining mes'uliyitini ipadilishidiki seweb.

“Magnitiskiy kishilik hoquq qanuni” 2012‏-yili rusiye kishilik hoquq adwokati sérgéy magnitiskining namida chiqirilghan. Sérgéy magnitiski 2008‏-rusiye emeldarlirining parrixorluq, chékiriklik we kishilik hoquq buzghunchiliq qilmishlirini pash qilip qolgha élin'ghan. U 2011‏-yili türmide éghir ten jazasi we kemsitishke uchrap ölgen.

Amérika dölet mejlisi 2012‏-yili “Magnitiski qanuni”da uninggha ziyankeshlik rusiye emeldarlirigha émbargo qoyghan. Tizimliktiki emeldarlarning amérika zéminigha kirishi, amérikigha meblegh sélishi, amérika maliye, pul-mu'amile sistémisini qollinip, soda qilishi chekligen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.