Уйғур көзәткүчиләр: «лйәнйүнгаңдики ядроға қарши туруш намайиши уйғурлар үчүнму илһам болуши керәк»

Мухбиримиз ирадә
2016-08-12
Share
lianyungan-yadro-electir-istansa.jpg Селиниватқан лйәнйүнгаң ядро електр истансиси
Public Domain (wikipedia.org)


Җяңсу өлкисиниң лйәнйүнгаң шәһиридә ядро йеқилғуси пишшиқлап ишләш завути қуруш пиланиға қарши өткән шәнбә күни башланған намайишлар давам қилмақта. Һөкүмәт даирилири гәрчә мәзкур пиланни вақитлиқ тохтитип қойғанлиқини елан қилған болсиму, аһалиләр буниңдин давамлиқ әндишә туймақтикән. Уйғур тәтқиқатчилар болса хитай һөкүмитиниң нәччә он қетим қилған ядро синиқиниң зийиниға учриған уйғурларниң намайиш әмәс, учриған зийини үчүн төләмму тәләп қилалмайватқанлиқини билдүрди.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, йеқинда хитайниң дөләтлик ядро гуруһи фирансийәниң авера ширкити бирлишип қурмақчи болған ядро йеқилғуси пишшиқлап ишләш завутини сичуән өлкисиниң лйәнйүнгаң шәһиридә қуридиғанлиқи һәққидә хәвәр тарқалғандин кейин, лйәнйүнгаң аһалиси арисида күчлүк наразилиқ пәйда қилған. Улар мәзкур завут қурулған тәқдирдә лйәнйүнгаңниң муһити вә өзлириниң саламәтликигә салидиған зийинидин әндишә қилип, бу завут қурулушиға қаттиқ қарши чиқип, өткән шәнбә күни намайиш башлиған иди.

Мәлум болушичә, лйәнйүнгаңда зор көләмлик намайиш башланғандин кейин, даириләр җиддий тәдбир елип, шәһәргә сақчи вә әскәр йөткәп намайишни тарқақлаштурушқа урунған.

Истансимиз зияритини қобул қилған аял лйәнйүнгаңға һәрбий қисимларниң йөткәп келингәнликини ейтти. Истансимиз игилигән мәлуматлардин қариғанда, намайиш җәрянида сақчилар вә намайишчилар арисида тоқунушлар келип чиққан. Һәр икки тәрәптин яриланғанлар болған. Сақчилар һазирғичә 100 гә йеқин кишини тутқун қилған. Бирақ, намайиш 5 - күнигә қәдәм қойғанда лйәнйүнгаң шәһәрлик һөкүмәт бир уқтуруш чиқирип, шәһәр аһалисини агаһландурған. Улар мәзкур намайишни қанунсиз, дәп елан қилип, қатнашқанларниң қануний җавабкарлиққа тартилидиғанлиқини билдүргән.

Бу шәһәр аһалисиниң ейтишичә, һөкүмәт юқиридики қарарни чиқарғандин кейин намайишчиларниң бәзилири қоқуп намайишқа чиқиштин қәпқалған. У «һазир намайишқа чиқиватқанлар дәсләпки күнләрдикидәк ундақ җиқ әмәс, чүнки һөкүмәт уни қанунсиз дәп елан қилғандин кейин хәқму қорқиду - дә. Һазир шу 100 дәк киши қалди. Вәзийәт җиддий» деди.

Мәлум болғинидәк, хитай һөкүмити 1964 - йилидин 1996 - йилиғичә болған арилиқта уйғур елида йәр үсти вә йәр астида җәмий 46 қетим ядро синиқи елип барған болуп, лопнур ядро синақ базиси дунядики аһалиләр олтурақ районида тәсис қилинған әң чоң ядро синақ мәйданлириниң бири һесаблиниду. Уйғурларниң бу синақларниң зийиниға еғир дәриҗидә учриғанлиқи мәлум. Бирақ, хитай даирилири бу һәқтики учурларни қаттиқ қамал қилип кәлгән. Үрүмчи төмүрйол дохтурханисиниң сабиқ дохтури вә һазир әнглийәдә олтурушлуқ паалийәтчи әнивәр тохти әпәнди уйғурларниң атом синақлириниң зийиниға учраш мәсилисини көп тәтқиқ қилған вә бу мәсилини дуня җамаәтчиликигә тонутушта актип паалийәт қиливатқан шәхсләрниң бири. У бүгүн бизниң зияритимизни қобул қилғанда, лйәнйүнгаң хәлқиниң бу хәвптин вақтида хәвири болуп, тәдбир елип, буниңға җамаәт пикри пәйда қилалиғанлиқини, әмма уйғурларниң һелиһәм буниңдин йоқсунлиқини ейтти.

У сөзидә, хитай һөкүмити 1996 - йилиғичә уйғур елида 46 қетим ядро сниқи елип барғанни аз дәп, әмдиликтә башқа дөләтләрниң ядро әхләтлирини әкилип лопнорға көмүватқанлиқини, әмма буниңдин һечкимниң хәвири йоқлуқини, буниң уйғур елиниң муһити вә хәлқниң саламәтликигә кәлтүридиған зийининиң тәсвирлигүсиз зор икәнликини әскәртти. У хитайниң бу һәқтики әйибләшләрни қәтий рәт қилип, уйғурларға төләм бериш тәләплиригиму қулиқини йопурувалғанлиқини ейтти. У әскәртип, «хитай һөкүмитиниң болупму уйғур, тибәт қатарлиқ хитай болмиған милләтләрниң ақивити билән қилчиликму кари йоқ» деди.

Мәлум болушичә, пәйшәнбә күни лйәнйүнгаң шәһәрлик һөкүмәт йәнә уқтуруш тарқитип, мәзкур қурулуш пиланиниң вақитлиқ тохтитип қоюлғанлиқини елан қилған. Гәрчә бу лйәнйүнгаң хәлқи үчүн бир ғәлибә һесаблансиму, әмма бу пиланниң пүтүнләй бикар қилинмиғанлиқи уларни йәнила әндишигә салмақтикән. Лю фамилилик бир шәһәр аһалиси һөкүмәтниң бу қарарни пүтүнләй бикар қилиши керәкликини, әгәр ундақ қилмиса, һеч болмиғанда шәһәр хәлқини бихәтәр җайға йөткиши керәкликини ейтқан.

Мәлум болушичә, хитайниң һөкүмәт авази һесаблинидиған «йәр шари вақти гезити» бу һәқтики хәвиридә, бу намайишларниң, ядро.Ком дәйдиған тор бәт мәзкур завутниң лйәнйүнгаңда қурулидиғанлиқи һәққидә хәвәр тарқатқандин кейин чиққанлиқини ейтқан һәм шундақла мутәхәсссиләрниң сөзини нәқил кәлтүрүп туруп, хитайдики ядро санаити саһәсиниң 2011 - йили японийиниң фукушима ядро истансисидики вәқәсидин кейинла дәрһал көздин кәчүрүлгәнликини, шуңа бихәтәрлик мәсилисиниң һәргизму җуңгониң ядро тәрәққиятиға тосалғу болмаслиқи керәкликини илгири сүргән. Әнивәр тохти әпәнди болса, мәзкур гезитниң илгири сүргәнлириниң ишәнчлик әмәсликини, уларниң һечқачан хәлқ аммисиниң мәнпәәтини чиқиш қилип туруп иш қилмайдиғанлиқини билдүрди. У сөзидә йәнә, лйәнйүнгаң хәлқиниң қаршилиқ намайишлириниң бир йеңилиқ болуп, кишигә илһам беридиғанлиқини билдүрди вә уйғурларму чоқум хитай ичидә шараит яр бәргән асаста өзлири учриған зиянни оттуриға қоюши керәк, деди.

Мәлум болушичә, лйәнйүнгаң аһалиси қиливатқан қаршилиқ һәрикити хитайдики иҗтимаий тор бәтләрдә кәң қоллашқа еришкән. Җеҗяң вә хенән өлкилиридиму бу намайишни қоллаш паалийәтлири елип берилған. Башқа өлкиләрдики қоллиғучилар лйәнйүнгаңға берип уларниң наразилиқ һәрикитигә тәң иштирак қилған. Бир тордаш бу һәқтики инкасида «биз бу қарарниң пүтүнләй бикар қилинишини тәләп қилимиз. Һөкүмәт биз билән сөз оюни ойнаватамду - қандақ» дәп язған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт