Qirghizistandiki Uyghurlar xitayning Uyghur élidiki siyasitige naraziliq bildürdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015.10.08
oktebir-matem-kuni-bishkek-305.jpg 1-Öktebirni “Matem küni” dep élan qilghan dunya Uyghurliri bilen bir qatarda qirghizistanliq Uyghurlar ötküzgen matem yighinidin körünüsh . 2015-Yili 1-öktebir, bishkek.
RFA/Oyghan

Melumki, ottura asiyada uzun yillardin béri istiqamet qiliwatqan Uyghurlarni öz ana tilini, örp-adetlirini saqlap qélish, medeniyitini, ma'aripini rawajlandurushqa oxshash mesililer bilen bir qatarda, tarixiy wetinidiki qérindashlirining bügünki ehwalimu bi'aram qilmaqta. Bolupmu qazaqistanliq we qirghizistanliq Uyghurlar bu memliketlerdiki söz erkinliki we démokratiye qedriyetliridin paydilan'ghan we yerlik qanunlargha emel qilghan halda, xitay da'irilirining Uyghur élida élip bériwatqan milliy siyasitige özlirining qattiq naraziliqini bildürüsh pa'aliyetlirini ötküzmekte. Ene shularning biri xitay xelq jumhuriyitining qurulghanliqining 66 yilliq munasiwiti bilen ötti. 1-Öktebirni “Matem küni” dep élan qilghan dunya Uyghurliri bilen bir qatarda qirghizistanliq Uyghurlarmu yéqinda bishkek shehiride matem yighini ötküzdi. “Ittipaq” jem'iyitining uyushturushi bilen sheher we uning etrapidiki yézilardin bolup 250 kishi bir yerge jem bolup, xitay hökümitige naraziliq bildürdi.

“Ittipaq” jem'iyitining re'isi artiq hajiyéfning riyasetchilikide ötken mezkur xatirilesh murasimi erkinlik we azadliq üchün shéhit bolghanlargha atap xetme qur'an oqush bilen bashlandi. Asasiy doklat bilen sözge chiqqan dunya Uyghur qurultiyining qirghizistan boyiche wekili rozimuhemmet abdulbaqiyéf, shundaqla “Ittipaq” gézitining bash muherriri, pelsepe penlirining namzati ekberjan bawudunof, edliye xadimi tursun islam we bashqilar xitay hakimiyitining Uyghur élini ishghal qilghan 1949-yildin bashlap ta bügünki kün'giche yürgüzüwatqan qirghinchiliq, assimilyatsiye, basturush we bashqimu rezil siyasetlirini pash qildi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining qirghizistan boyiche wekili rozimuhemmet abdulbaqiyéf mezkur murasim heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Bizmu, Uyghur jama'iti, el qatari dunya Uyghur qurultiyining chaqiriqigha asasen 1-öktebir küni qirghizistanda matem küni ötküzduq. Chünki bu chaqiriqta özünglar yashawatqan yerlerde shu yerdiki ehwalgha qarap, shu yerning qanunlirigha boysunup, pa'aliyet ötküzünglar dégenliki üchün, toylarni toxtitishni élan qilduq. 1-Chésla qirghizistanda xelq héch yerde toy, tewellud we bashqa nersilerni ötküzgini yoq shundaqla bu küni ‛ittipaq‚ re'isi artiq hajim bashliq alamédin mikrorayonida 250 che adem yighildi. U xitay üchün bayram bolsa, biz Uyghurlar üchün matem bolup, shu asasta doklatlar qilip, xelqqe chüshendürüp, mushu pa'aliyetlerni élip barduq.”

Ziyaritimizni qobul qilghan péshqedem ziyaliy tursun islam bolsa, murasimda asasiy söz qilghanlardin tashqiri yene sözge chiqqan aqsaqallarning, sherqiy türkistan inqilabi qatnashquchilirining xitayning qandaq qilip Uyghur éligha kirip kelgenliki, bu jeryanda ularning qandaq quwluq-shumluqlargha qilghanliqi toghriliq öz eslimilirini otturigha qoyghanliqini éytip, mundaq dédi: “1949-Yili xitay armiyisi Uyghuristanni bésiwalghandin kéyin, Uyghurlar jim yattimu? yaq, jim yatqini yoq. Aldi bilen 1950-yili qumulda xitay armiyisining aldini tosup, jeng qilghan Uyghur lidérliri, andin osman batur qazaqlar bilen birliship turup jeng qilip, xitaylarni nahayiti chöchütken. Uyghurlar hazirghiche qolida qoral bolmisimu, pida'iyliq bilen özining hoquqlirini özi qoghdap heriket qiliwatidu. Démek, Uyghur xelqi peqet uxlap qalghini yoq, qolidin kelgen qarshiliqni qiliwatidu, héch qachan xitaylargha bash egmeydu. Hazirqi téngiwatqan atalmish aptonomiyisi saxta bir aptonomiye. Andin nomus qilmay aq tashliq kitabni chiqiriptu. Bu aq tashliq kitabta Uyghurlar nahayiti bay yashawatidu, insan hoquqi nahayiti himaye qilindi deptu, xitay merkiziy hökümiti shinjanggha bir yérim tirilyon pul yardem bergen deydu, amma ‛sen bir yérim tirilyon pulni béripsen, Uyghuristanning bayliqini qanchilik toshudung, u toghriliq söz qilalmamsen?‚ dégen so'allarmu boldi.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.