Kishilik hoquq teshkilatliri: taylandtiki achliq élan qilghan Uyghurlarning ehwalidin qattiq endishe qiliwatimiz

Muxbirimiz erkin
2016-06-01
Share
tayland-uyghur-balilar.jpg Taylanda tutup turiliwatqan Uyghurlardin 4 yashtiki abdullah abduwéli késel sewipi bilen alemdin ötti
RFA/Erkin Tarim

Taylandtiki Uyghur musapirlirining achliq élan qilip, tayland hökümitige naraziliq bildürüshi, Uyghur teshkilatlirining we xelq'ara kishilik hoquq organlirining diqqitini qozghidi. Xelq'ara kechürüm teshkilati charshenbe küni bayanat élan qilip, tayland da'irilirini musapirlarni qoghdashqa chaqirdi.

D u q bolsa, Uyghur musapirlirining achliq élan qilish erkinlikige mudaxile qilmaydighanliqini, achliq élan qilishqa qatnashqan Uyghurlarning salametlikidin endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

"Sherqiy türkistan sürgün hökümiti"ning kanada diplomatiye, kishilik hoquq ishxanisi bolsa, tayland da'irilirini Uyghur musapirlirining bashqa döletke kétishige yol qoyushqa chaqirdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining asiya-tinch okyan ishlirigha mes'ul xadimi t. Kumar charshenbe küni muxbirimizgha bergen bayanatida, "Biz tayland da'irilirini Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilirini tutqun qilmasliqqa, ularni qoghdap, xitaygha qayturmasliqqa chaqirimiz" dédi.

T. Kumar mundaq deydu: "Xelq'ara kechürüm teshkilati taylandning Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilerni qamap qoyghanliqigha diqqet qilidu. Biz taylandning ularni xitaygha qayturup bérishidin endishe qilimiz. Ular bu kishilerni qayturup ketse xorlishi mumkin. Bu bizning pewqul'adde diqqtimizni qozghaydu. Shunga, biz taylandni Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilerni tutqun qilmasliqqa, ularni qoghdashqa we xitaygha qayturup bermeslikke chaqirimiz."

T. Kumar, Uyghur musapirlar néme üchün xitaygha qayturulsa bolmaydighanliqini chüshendürüp, qolida Uyghur musapirlirining xitaygha qayturulsa xorlashqa uchraydighanliqigha da'ir deliller barliqini bildürdi.

T. Kumar: "Bizde Uyghurlar we dölitige mejburiy qayturulghan bashqa kishilerning éghir xorlashqa uchrighanliqigha da'ir deliller bar. Her qandaq musapirning qayturulghan dölette xorlashqa yaki ten jazasigha uchrash éhtimali mewjut bolsa, u mejburiy qayturulmasliqi kérek" dep körsetti.

Taylandtiki Uyghur musapirlar yéqinda d u q ning torida bayanat élan qilip, özlirining 31‏-maydin bashlap achliq élan qilidighanliqini, achliq élan qilish herikiti tayland hökümitining özlirini qoyup bérip, 3-döletke orunlishishigha yol qoyghan'gha qeder dawamlishidighanliqini bildürgen.

Ular bayanatida: "Eger biz xitaygha qayturulsaq, jismaniy we meniwi ten jazasigha uchraymiz, öltürülimiz yaki qamaq jazasigha höküm qilinip, pütün hayatimizni türmide ötküzimiz...... Shunga, biz achliq élan qilduq we bu yerde achliqtin ölüshni yaxshiraq, dep oyliduq. Biz achliq élan qilishni biz qoyup bérilgen'giche yaki 3‏-döletke orunlashqiche we yaki ölgüche dawamlashturimiz" dégen.

Ular bayanatida yene, xelq'ara musapirlarni qoghdash organlirini tenqidlep, b d t musapirlar komissariyatini öz ichige alghan xelq'ara organlar "Uyghur musapirlirining tragidiyelik weziyitige jiddiy mu'amile qilmidi. Ular (xitaygha) qayturup bérilgenlerge sel qarapla qalmay, tayland yighiwélish merkezliridiki gheyri insani shert-shara'itning iztirapida yashawatqanlargha sel qaridi" dep tekitligen idi.

Biz b d t musapirlar komissariyatigha téléfon qilip, ularning pikrini élishqa tirishqan bolsaqmu, emma ular téléfonimizni almidi. Xelq'ara kechürüm teshkilati b d t musapirlar komissariyatining Uyghur musapirlar mesilisidiki pozitsiyesige baha bermeydighanliqini bildürdi.

D u q ning qeyt qilishiche, taylandtiki Uyghurlarning mutleq köp qismi b d t gha panahliq iltimasi sunmiqachqa, b d t musapirlar komissariyati ulargha délo turghuzup, musapirliq salahiyiti bérelmigen.

D u q ijra'iye komitétining mudiri dolqun eysa mundaq dédi: "Ular özlirini Uyghur, emma türk puqrasi dep tonutqanliqi üchün b d t musapirlar yüksek komissariyatigha iltija telipide bolunmighan. Shuning üchün törk hökümiti bizning adem, biz élip kétimiz dewatidu. Emma ular chégridin qachaq kirgenliki seweblik tayland hökümiti ularni tutup turuqluq. Xitay bolsa, ular bizning puqra, bizge qayturup bérise, dewatqan.
B d t musapirliq salahiyiti bilen özlirige muraji'et qilmighan insanlargha musapirliq salahiyiti bilen mu'amile qilmaydu. Ular hazir mushundaq bir weziyette turuwatidu."

Dolqun eysaning bildürüshiche, 10-15 tek kishi achliq élan qilishqa qatnashqan. Dolqun eysa, "Biz achliq élan qilishni teshebbus qilmaymiz. Emma ular shu qarargha kelgen bolsa, bu ularning démokratik heq-hoquqi" dep körsetti.

Dolqun eysa: "Bularning ten salametlik mesiliside burundin tartip bir endishimiz bar. Chünki, burun ular her xil késellerge giriptar bolghan ehwal bolghan, hetta bir qanche nareside balilirimiz ölüp ketti, shu türmilerde. Ularning tünügündin bashlap achliq élan qilishi, bizni endishilendüridighan hadise. Ete-ögün ichide ularda qandaq özgirishler bolidu, chünki, ular tamaq, su hemmini tashlighan gep, bizge kelgen melumatlarda. Qisqa bir waqit ichide ularning hayatigha xewp yétip qélishi mumkin. Bu bizni heqiqeten endishilendüriwatidu. Emma ulargha biz undaq qilinglar, mundaq qilinglar, dep meslihet bérelmeymiz. Elwette bu ularning hoquqi, achliq élan qilish chare bolmighanda démokratik heqlerni qollinidighan, shiddetsiz naraziliq bildürüshning axirqi chéki" dédi.

"Sherqiy türkistan sürgün hökümiti" kanada diplomatiye, kishilik hoquq ishxanisining körsitishiche, tayland saqchilirining Uyghur musapirlirini xorlawatqanliqigha da'ir ishenchlik deliller bar.

Diplomatiye, kishilik hoquq ishxanisining driktori ruqiye turdush seyshenbe küni radi'omizgha bergen bayanatida, "Biz aldi bilen tayland saqchilirini Uyghur tutqunlirigha insani izzet -hörmiti bilen mu'amile qilishqa, ularni qoyup bérip, bashqa erkin döletlerge kétishige yol qoyushqa chaqirimiz" dégen.

Amérikidiki musulmanlar teshkilati‏-"Shimaliy amérika islam chembiriki" bolsa, mutleq köpchilik xelq'ara musapirlar organlirining diqqet neziri süriye musapirlar krizisigha merkezliship qalghachqa, taylandtiki Uyghur musapirlar mesilisi diqqet qozghiyalmighanliqini bildürdi.

"Shimaliy amérika islam chembiri"ning emiri neyim beg Uyghur musapirlar mesilisi néme üchün xelq'ara jem'iyetning diqqitini qozghityalmighanliqini chüshendürüp, mundaq deydu: "Epsuslinarliq bilen éytqanda, süriyede yüz bergen yéqinqi bir qanche yil ichidiki hadisiler seweblik qutquzush pa'aliyiti uninggha merkezleshti.

Hazir 4 milyon süriyelik musapir türkiye, i'ordaniye, liwan qatarliq döletlerde yashawatidu. Süriyediki sheherler pütünley yiqildi. Süriyede yüz bergen hadise intayin zor insaniy paji'edur. Shunga, mutleq köpchilik qutquzush organlirining diqqiti süriye musapirlirigha merkezliship qaldi."

Neyim beg bu sözlerni "Shimaliy amérika islam chembiriki"ning yéqinda ötküzülgen yilliq qurultiyida muxbirimizgha tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet