Кишилик һоқуқ тәшкилатлири әнглийә баш министири мейни уйғур мәсилисини оттуриға қоюшқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2018-01-31
Share
theresa-may-2018-china.jpg Әнглийә баш министири тереса мей хитай зияритидә хитай баш министири ли кечяң билән күтүвелиш мурасимида. 2018-Йили 31-январ. Бейҗиң
AFP

Әнглийә баш министири тереса мейниң хитай зиярити әнглийә явропа иттипақидин чекинип чиқип, хитай билән йеңи сода қаналлирини ечишқа, явропа иттипақидин чекинип чиққандин кейинки базар еһтияҗиға болған бошлуқни толдурушқа җиддий еһтияҗлиқ болуватқан мәзгилдә елип берилди.

Лекин кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, әнглийә хитай билән сода қилишқа еһтияҗлиқ болсиму, бирақ у содини, дәп кишилик һоқуқ мәсилисидә униңға йол қоймаслиқи керәк. Тереса мейи хитай зияритини башлашниң һарписида кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати, дуня уйғур қурултийи қатарлиқ тәшкилатлар обзор вә баянатларни елан қилип, униң кишилик һоқуққа көңүл бөлүши, уйғур, тибәт, хоңкоң мәсилилирини оттуриға қоюшиниң зөрүрлүкини тәкитлигән. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати әнглийә шөбисиниң директори дәйвид мефәм 30‏-январ елан қилған обзорида, "хитай һөкүмитиниң диний әркинликни қаттиқ чәкләп, уйғур, тибәтләрни бастурушни күчәйткәнлики, хоңкоңниң аптономийә һоқуқиға һөрмәт қилишқа вәдә бәргән болсиму, бирақ униң ички сияситигә арилишиватқанлиқи" ни тәкитлигән. Дәйвид мефәмниң илгири сүрүшичә, "тереса мейи әлвәттә ши җинпиң билән сода, мәбләғ селиш, һава килимати, шималий корейә вә башқа гео-сиясий мәсилиләрни сөзлишиши керәк. Бирақ у әнглийәниң йәр шари тәсирини үнүмлүк қолланмақчи болса, у хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни аяғ-асти қилишиға сүкүт қилмаслиқи лазим."

Дуня уйғур қурултийи 31‏-январ тереса мейниң зиярити башланған күни елан қилған баянатида, "әнглийә баш министириниң хитай билән болған сода, мәбләғ селиш яки һәмкарлиқ елип беришқа алақидар һәрқандақ сөһбити, уйғурлар дуч келиватқан қорқунчлуқ кишилик һоқуқ шараитини көздин сақит қилмаслиққа капаләтлик қилиши керәк" дегән. Д у қ ниң илгири сүрүшичә, әнглийәниң кишилик һоқуққа көңүл бөлүши униң сияситидә тәкитләнгәндәк "тоғра иш қилғанлиқ болупла қалмай, бу йәнә униң мәнпәәтигә пайдилиқ" икән.

Дуня уйғур қурултийиниң җәнвәдә турушлуқ вәкили петер ирвиң чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилип, тереса мейниң уйғурларни тәқиб қилиш, уларниң д н а әвришкилирини йиғиш вә "сиясий тәрбийә лагерлири" ға солаш мәсилилирини оттуриға қоюшини үмид қилди. 

Петер ирвиң мундақ дәйду: "биз уйғур мәсилисиниң оттуриға қоюлушини, болупму муһәммәт салиһ һаҗимниң вапати мунасивити билән диний әркинлик мәсилисиниң оттуриға қоюлушини үмид қилимиз. Буниңдин башқа шәрқий түркистандики тәқибләш, д н а әвришкилирини йиғиш қатарлиқлар биз оттуриға қоюлушини үмид қилидиған зор мәсилиләр. Шуни билиш керәкки, районда тәқиб қилиш вә бихәтәрлик сиясий тәрбийиләш лагерлири билән тәң елип бериливатиду. Асасән һәр бир аилидин бир киши сиясий тәрбийиләш лагерлириға соланди. Буларниң һәммиси бир-биригә бағлинишлиқ. Қуранни уйғурчиға тәрҗимә қилған зат мушу тәрбийиләш мәркәзлиридә вапат болған. Бизниң игилишимизчә йүз миңлиған киши тәрбийиләш мәркәзлиригә қамалди. Биз бу орунларниң шараити вә униңда йүз бериватқан ишлар тоғрисида очуқ ашкара болушқа, сәвәбсиз тутқун қилинғанларни дәрһал қоюп беришкә чақиримиз." 

Ғәрб дуняси һазирға қәдәр хитай билән диалог қуруп, кишилик һоқуқни йәң ичидә сөзлишиш, бу арқилиқ униң кишилик һоқуқни яхшилишини қолға кәлтүрүш йолини тутуп кәлгән. Лекин йеқинқи бирқанчә йилдин бери ғәрбниң бу йоли тәнқидкә учрашқа башлиған. Көзәткүчиләр бу йолниң ақмиғанлиқи, ғәрбниң сияситини өзгәртиши керәкликини тәләп қилип кәлгән иди. Дәйвид мефәмниң қәйт қилишичә, кишилик һоқуқ хатирисини ашкара вә кәскин тәнқид қилиш кишиләрниң диққитини һөкүмәтниң зиянкәшликигә учриғучиларға техиму кәң җәлп қилип, уларни техиму қопал муамилигә учраштин қоғдайдикән. 

Әнглийәдики уйғур паалийәтчи рәхимә маһмут ханимниң қаришичә, хитайни кишилик һоқуқни яхшилашқа мәҗбурлашниң әң үнүмлүк чариси уни җазалаштур. 

Рәхимә маһмут: "биз өткәнки парламентта болған йиғинда хитай, тибәт вәкили вә мән һәммимиз оттуриға қойғинимиз ‹силәрниң бу диалогиңлар һечқандақ пайда, һечқандақ өзгириш елип кәлмиди. Немә үчүн башқа дөләтләргә өзиниң хәлқигә зулум қилди, дәп нурғун чәклимиләрни қойисиләр. Лекин мушу вақитқичилик немишқа хитайға қоюлмиди,' дегән пикирләр болди. Хитайниң мушу сиясәтлирини җазалаш уни өзгәртиштики үнүмлүк чарә, дәп ойлаймән". 

Рәхимә маһмут йәнә, тереса мейниң хитай зияритигә көп үмид бағлимайдиғанлиқи, чүнки униң иқтисадни асаслиқ орунға қоюватқанлиқини әскәртип, бирақ буниңлиқ билән үмидсизлинишкә болмайдиғанлиқини билдүрди. 

Рәһимә мәхмут мундақ дәйду: "мениңчә тереса мейниң буниңдин хәвири бар. Чүнки, тибәтликләр йезиватиду, биз йезиватимиз, йоллаватимиз. Бу қетим биз мушу сиясий тәрбийиләш лагерлириниң мәсилисини оттуриға қойғантуқ. Лекин мениң өзүмниң шәхси қаришим, тереса мейдин чоң үмид күтмәймән. Чүнки, униң хитай билән болған мунасивити интайин йеқин. Бу консерватип партийиниң пүтүн ойлайдиғини иқтисад. Әмма бизниң бирақла үмидсизлинип кетишимизгә болмайду. Биз амал бар йәнила өзимизниң авазимизни аңлитип, тәләплиримизни қоюп туримиз." 

Тереса мейниң бу қетимқи зияритидә сода-иқтисад униң күнтәртипидики асаслиқ мәсилә. У чаршәнбә күни хитай баш министири ли кечяң билән учрашқан. Фирансийә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, икки тәрәп қаналлирини техиму кәң ечиш, хитайниң "бир бәлвағ бир йол" пилани, келәчәктики сода мунасивити қатарлиқ мәсилиләрни музакирә қилған. Тереса мейи мухбирларға қилған сөзидә, "биз сода мунасивитимизни техиму чоңқурлаштурушни қарар қилдуқ шундақла биз икки тәрәпниң келәчәктики сода мунасивитиниң қандақ болуши керәкликигә болған хрисимиз наһайити чоң" дегән. Униң билдүрүшичә, икки тәрәп униң бу сәпиридә 12 милярд 700 милйон долларлиқ сода келишими имзалайдикән. 

Дуня уйғур қурултийиниң җәнвәдики вәкили петер ирвиң, әнглийә билән хитай оттурисидики һәрқандақ бир сода келишиминиң кишилик һоқуққа техиму сәлбий тәсир көрситиши мумкинликини билдүрди. 

Петер ирвиң мундақ дәйду: "баятин мән ейтқандәк әнглийә явропа иттипақидин чиқип кәткәчкә у явропа базириға бурунқидәк кирәлмәйду. Униң үчүн хитай явропа базириниң орнини игиләйдиған көңүлдикидәк базарға айлинип қелиши мумкин. Биз әнглийә билән хитай оттурисидики сода келишимлириниң уйғур районидики кишилик һоқуққа техиму сәлбий тәсир көрситишидин яки униң бу райондики кишилик һоқуққа көз юмушидин әндишә қилимиз." 

Петер ирвиңниң көрситишичә, у тереса мейниң кишилик һоқуқни оттуриға қоюшиға гуман билән қарисиму, әмма у әнглийәниң "бир бәлвағ бир йол" қурулушини қоллимаслиқини үмид қилидикән. У: "әнглийәниң бир бәлвағ бир йолни қоллиши хитайниң явропа дөләтлиригә сода шәртлирини теңишиға риғбәтләндүриду" деди. Лекин тереса мейи бейҗиңда "биз хитайниң бир бәлвағ бир йол пилани тәминлигән пурсәтләрни қарши алимиз" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт