Kishilik hoquq teshkilatliri lagérlar mesiliside tramp hökümitining qattiq jazalash tedbiri élishi kéreklikini bildürdi

Muxbirimiz erkin
2018-09-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Qaramay shehirige sélin'ghan yighiwélish lagéri. 2018-Yili 20-awghust.
Qaramay shehirige sélin'ghan yighiwélish lagéri. 2018-Yili 20-awghust.
bitterwinter.org

"Nyu-york waqti géziti" 10‏-séntebir xewer tarqitip, tramp hökümiti béyjingning yüz minglighan Uyghur we bashqa musulman milletlerni yighiwélish lagérlirigha qamighanliqigha qarita yuqiri derijilik bezi xitay emeldarlirini we shirketlirini jazalashni oylishiwatqanliqini bildürgen.

Xewerde yene amérika hökümet emeldarlirining xitay bixeterlik organlirigha we shirketlirige teqiblesh téxnikisi sétishni cheklep, uni Uyghurlarni nazaret qilishqa ishlitishning aldini almaqchi boluwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

"Nyu-york waqti" géziti bu prézidént tramp hökümitining xitayni kishilik hoquqqa xilapliq qilishi seweblik tunji qétim iqtisadi jehettin jazalishi bolup qalidighanliqini bildürgen. "Nyu-york waqti géziti" ning ilgiri sürüshiche, xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini qandaq jazalash mesilisi aqsaray, amérika maliye ministirliqi we tashqi ishlar ministirliqida nechche aydin béri munazire qilinip kelgen bolsimu, lékin bu munazire ikki hepte awwal jiddiyet qazan'ghan.

Amérika awam we kéngesh palatalirining 17 neper ezasi yéqinda tashqi ishlar ministiri pompé'o bilen maliye ministiri mnuchin'gha mektup yézip, Uyghurlarni basturushqa ishtirak qiliwatqan xitay emeldarlirini jazalashni telep qilghan idi. Tramp hökümitining bezi xitay emeldarlirini jazalashni oylishiwatqanliqi heqqidiki xewer seyshenbe küni amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti we kishilik hoquq teshkilatlarning inkasini qozghidi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining tetqiqat we siyaset ishliri mu'awin diréktori tina mufart ziyaritimizni qobul qilip, tramp hökümitini jazalash tedbirlirini qollinishqa küchlük righbetlendüridighanliqini bildürdi.

Tina mufart mundaq deydu: "Xelq'ara diniy erkinlik komitéti tramp hökümitining xitayda we dunyaning bashqa jaylirida diniy erkinlik hem kishilik hoquqni éghir derijide xorlawatqanlargha qarshi qolidiki barliq wasitilerni ishqa sélishini küchlük rewishte qollaydu. Biz meyli u yershari magnitiskiy qanuni bolsun yaki yershari diniy erkinlik qanuni bolsun yaki diniy erkinlikni xorlighuchilarni nishan qilghan bashqa wasitilerni ishqa sélishni qollaymiz. Biz amérika hökümitini barliq imkaniyetlerni ishqa sélip, bu kishilerni jawabkarliqqa tartishqa righbetlendürimiz."

Nöwette muhajirettiki Uyghurlar köngül bölüwatqan halqiliq mesile, eger amérika hökümiti heqiqeten xitay emeldarlirini jazalisa, uning kölimi, chétilish da'irisi we éghirliq derijisi qanchilik bolidu, dégen mesilidur. Amérika dölet mejlisining 17 neper ezasi yéqinda tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o we maliye ministiri mnuchin'gha yazghan mektupida, chén chüen'go, xu lyenxé, song jinrong, jüxeylun, shöhret zakir qatarliq 8 neper xitay emeldarining ismi tilgha élin'ghan idi.

Tina mufart xanimning qarishiche, amérika hökümiti meyli u shexs bolsun, meyli hökümet orgini bolsun yaki xususiy shirket bolsun kim kishilik hoquq we diniy erkinlikni depsende qilghan bolsa shuni jazalishi kérek.
Tina mufard: "Meyli u shexs bolsun, meyli organ yaki shirket bolsun uninggha émbargo qoyushning ötkili nahayiti yuqiri bolup, bu ötkeldin ötüshi kérek. Buning amérika hökümiti barliq delillerni we uchurlarni bir yerge toplap xulase chiqiridu. Émbargo qoyush üchün hemme nerse qanuni shertlerge layiq bolushi kérek. Biraq biz xitayda meyli u hökümet emeldari bolsun, partiye kadiri bolsun yaki xususiy karxanilardiki kishiler bolsun we yaki hökümet tarmaqliri bolsun diniy erkinlikni xorlashqa shinjangdila emes, pütün memliket miqyasida nahayiti nurghun kishining ishtirak qilghanliqini bilimiz. Nishan'gha élinidighan bu xil shexs we organlarni sanap tügetkili bolmaydu" dédi.

Amérikidiki xitay öktichi teshkilati ‏-"Xitay puqralar küchi"ning rehbiri yang jyenli charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, tramp hökümitining xitay emeldarlirini jazalishi "Qilishqa tégishlik zörür ish" ikenlikini ilgiri sürdi. Uning qarishiche, eger amérika hökümiti buninggha tedbir qollanmisa, bu "Pütkül dunya medeniyitini chékinishke élip baridiken.

U mundaq deydu: "Qandaq dése désun, xitay bilen bolghan alaqide eger u bir milletning 10% din artuqini yighiwélish lagérigha qamighan bolsa, bundaq ishni medeniy dunya qobul qilmaydu. Bolupmu amérikidek bir erkin dunyaning yétekchisi, démokratik we qudretlik bir dölet xitay bilen bolghan alaqiside bundaq bir qilmishqa köz yumsa, pütkül dunyaning, pütkül insaniyetning medeniyet sewiyesi arqigha chékinip kétidu. Shunga biz amérika hökümitining tedbir qollinish niyiti kelgenlikidin nahayiti xosh bolduq."

Yang jyenlining ilgiri sürüshiche, amérikining jazalash tedbiri nahayiti konkrét bolushi we Uyghurlarning xorlawatqan yuqiri hem ottura derijilik emeldarlar tizimlikke kirgüzülüshi kérek. U shundaq qilghanda émbargoning tehdit sélish küchi nahayiti ünümlük bolidighanliqini bildürdi.

Yang jyenli mundaq deydu: "Uyghurlargha buzghunchiliq qiliwatqan yuqiri we ottura derijilik emeldarlar émbargo tizimlikige kirgüzülüshi kérek. Eger ular tizimlikke kirgüzülse, bu kishilerning amérikigha kélishi mumkin bolmaydu, chén chüen'godek bir siyasiy byuro ezasining amérikigha kélishide choqum bir muddi'asi bolidu. Chünki, u téximu ösüshni arzu qilidu. Eger u amérikigha kélelmise, uning dawamliq yuqiri ösüp dölet rehbiri bolushi mumkin emes. Bu uning muddi'asini emelge ashurushigha zerbe bolidu. Uningdin sirt töwen derijilik bashqa emeldarlarning amérikigha kélishte choqum bir muddi'asi bar. Bolupmu yuqiri ösüshni oylaydighan emeldarlarning. Eger amérikigha kélishni oylimighan teqdirdimu, lékin xitaydiki mutleq köp qisim emeldarlarning amérikida ya uruq-tughqan perzentliri yashaydu ya mal mülki bar. Yaki perzentlirini amérikigha ewetishni oylishiwatqanlar. Eger bu kishiler tizimlikke kirgüzülse, ulargha biwasite undaq tesir qilidu."

Amérika hökümitining kimlerni jazalaydighanliqi melum emes. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétidiki tina mufartning bildürüshiche, kimlerni jazalashni maliye ministirliqi békitidiken. U:"Amérika hökümitining qolida bir yürüsh émbargo türliri we émbargo wasitiliri bar. Bizning nishanimizda köprek chet'el hökümet emeldarliri, chet'el hökümet organliridiki shexsler bar. Lékin bezide bir qisim xususiy karxanilarning hökümet bilen alaqisi barliqini bilimiz. Emma kimlerni tizimlikke élish maliye ministirliqining qandaq ölchem qoyidighanliqigha baghliq. U xususiy shirketlerge émbargo qoyush- qoymasliqni belgileydu" dédi.

"Nyu-york waqti"gézitining xewiride qeyt qilinishiche, amérika hökümet emeldarliri birma herbiy da'iriliri rohin'ga musulmanlirigha keng kölemlik qirghin qilghan, basqunchiliq qilghan, öy makanlirini tashlap qéchishqa mejburlighan mezgilde Uyghur we xitaydiki bashqa musulmanlar mesilisige duch kelgen. Birma herbiy da'iriliri 2017‏-yili 8‏-aydin béri 700 ming rohin'galiq musulmanni bén'galgha qéchip bérip, éghir shara'itlarda yashashqa mejburlighan idi. "Nyu-yorktiki york waqti" gézitining xewiride, ismini ashkarilashni xalimaydighan weziyettin xewerdar bezi kishilerning sözi neqil keltürülüp, "Bezi amérika emeldarliri xitay hökümitining herikitini birmida yüz bergen irqiy qirghinchiliqning yene bir xil shekli, dep qaraydighanliqi"ni ilgiri sürülgen.

Toluq bet