Турғут өзал университетида хәлқара мунасивәтләр саһәсидә уйғур мәсилиси аңлитилди

27-Май күни әнқәрә турғут өзал университети хәлқара мунасивәтләр кәспи оқуғучилири “өтмүштин бүгүнгичә шәрқий түркистан мәсилиси вә хитай-түрк мунасивитидә уйғур мәсилиси” темисида музакирә йиғини өткүзүлди.

Йиғинға турғут өзал университети хәлқара мунасивәтләр факултети мудири доктор рамизан таш әпәнди, көп санда оқуғучилар қатнашти. Йиғинда 4-синип оқуғучиси юнус әмрә мәрд уйғурларниң тарихи, мәдәнийити вә бүгүнки вәзийити тоғрисида тәйярлиған доклатини оқуп өтти. Униң доклати ахирлашқандин кейин, йиғин соал ‏- җаваб шәклидә давамлашти. 2 Саәт әтрапида давамлашқан йиғинда уйғур мәсилиси тоғрисида әтраплиқ музакирә елип берилди. Биз йиғин ахирлашқандин кейин, йиғинға иштирак қилған оқуғучиларға микрофонимизни узитип уларниң бу йиғинни уюштуруштики мәқсити, йиғинда немиләрни өгәнгәнлики, бундин кейин уйғурлар тоғрисида немиләрни қилишни ойлаватқанлиқини өгинишкә тириштуқ.

Юнус әмрә мәрд исимлик оқуғучи мәрһум әйса йүсүп алиптекинниң шәрқий түркистан мәсилисини һәл қилиш түркийә дөлитигә несип болар дегән бир сөзи барлиқини, бу сәвәбтин түрк яшлири болуш сүпити билән бу мәсилини өгиниш мәқситидә бундақ бир йиғин чақирғанлиқини, униң үстигә рамизан ейи йеқинлишиватқан бүгүнки күндә хитайниң уйғур мусулманларға елип бериватқан бесим сияситини түрк җамаәтчиликигә техиму яхши аңлитиш мәқсити билән мәзкур йиғинни уюштурғанлиқини баян қилди.

У мундақ деди: “мәрһум әйса йүсүп алиптекин түркистан мәсилисини һәл қилиш шәрипи түркийәниң болар дегән иди. Алди билән бу сәвәбтин түпәйли бу йиғинни чақирдуқ. Иккинчи сәвәби өткән йили рамизан ейида шәрқий түркистан мәсилиси бәк күнтәртипкә кәлгән иди. Һазир рамизан ейи келәй дәп қалди, бу йил рамизан ейидиму уйғур мусулманлириға елип бериватқан диний бесимни қайта күнтәртипкә елип келиш үчүн бу йиғинни ачтуқ.”

Юнус әмрә мәрд йиғинниң наһайити яхши өткәнликини, шәрқий түркистан тоғрисида йеңи мәлуматларға игә болғанлиқини баян қилип мундақ деди: “наһайити яхши өтти, йеңи нәрсиләрни өгәндуқ. Бәзилиридин көңлимиз йерим болди, бәзилиридин хурсән болдуқ. Әмма омумий җәһәттин елип ейтқанда вәзийәт көңлимизни йерим қилди. Худайим буйруса келәчәктә бизни хушал қилидиған ишларму болар.”

Йиғинға қатнашқан турғут өзал университети хәлқара мунасивәтләр кәспи 4-синип оқуғучиси әсра ханим, йиғинда көп йеңи мәлуматларни өгәнгәнликини баян қилип мундақ деди: “мениң шәрқий түркистан тоғрисида көп мәлуматим йоқ иди. Пәқәтла радийо, телевизийәләрдә аңлиғанлиримнила биләттим. Бүгүн көп мәлуматқа игә болдум, болупму у йәрдә хәлққә елип бериливатқан бесим сияситини аңлап һәм көңлимиз йерим болди. Уйғурлар билән бизниң мәдәнийәт җәһәттики йеқинлиқимизни аңлап бәкла хурсән болдум. Мениң үчүн бу йиғин бәкла пайдилиқ болди.”

Рабийә юрдақул исимлик оқуғучи бу доклат бериш йиғинида уйғурлар һәққидә көп йеңи нәрсиләрни өгәнгәнликини баян қилип мундақ деди: “растини ейтсам мән бурун бу һәқтә издәнгән идим. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға бунчивала бесим ишлитиватқанлиқини билмәйттим. Бу йиғинда көп йеңи нәрсиләрни өгәндим. Болупму түркийә-хитай мунасивитидә уйғур мәсилисиниң орнини, уйғур мәсилисиниң хәлқаралашқанлиқини өгәндим. Мән түркийә җумһурийити дөлитиниң уйғурлар үчүн қилишқа тегишлик көп ишниң барлиқини биливалдим.”

Ирақ кәркүктин келип оқуватқан минә түркмән ханим өзиниң уйғурларни анчә яхши билмәйдиғанлиқини, бу йиғинда көп нәрсиләрни өгинивалғанлиқини, бундин кейин уйғурлар мәсилисини аңлитидиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “мән ирақниң кәркүк шәһиридин болимән. 10 Йилдин бери әнқәрәдә туруватимән. Шәрқий түркистан һәққидә радийо, телевизийәләрдин аңливалған мәлуматлирим бар иди. У йәрдә уйғурларға елип бериливатқан зулумни техиму әтраплиқ өгәнгән болдуқ. Мән бир кәркүк түркмән қизи болуш сүпитим билән бундин кейин шәрқий түркистан дәваси үчүн хизмәт қилимән.”

Турғут өзал университети хәлқара мунасивәтләр кәспи оқуғучиси мәмәт әли бундин кейин уйғурлар дәваси үчүн ишләйдиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “бурун шәрқий түркистан һәққидә издәнгән идим. Түрк-ислам дәвасиға қизиқидиған болғачқа шәрқий түркистан һәққидә бәзи нәрсиләрни биләттим. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға елип бериватқан бесим сияситини таза яхши билмәйттим. Бу йиғинда өгәнгән болдум.”

Бурун түркийәдики көп санда университетлардики түркологийә кәспи оқуғучилири уйғурлар тоғрисида доклат бериш йиғинлири өткүзәтти. Йеқинқи йиллардин бери хәлқара мунасивәтләр, сиясәтшунаслиқ, диний илимләр вә иқтисадшунаслиқ кәсиплиридә оқуватқан оқуғучиларму бу һәқтә доклат бериш йиғинлири өткүзмәктә.