D u q yaqup idrisning wapati munasiwiti bilen xitayni siyasiy mehbuslarning ten salametlikige kapaletlik qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2014-09-29
Share
ghulja-weqesi-saqchi-herbiy.jpg Ghuljadiki Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün kelgen xitay qoralliq küchliri. 1997-Yili 5-féwral.
Social Media

Ghulja shehirige qarashliq képekyüzi yézisi töwenki képekyüz kentining ahalisi yaqup idris, 50 nechche yilliq hayatida 2 qétim siyasiy we diniy sewebler bilen qolgha élinip, jem'iy 17 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan. Bu nöwet u, ürümchi 4-türmide 2-qétimliq qamaq jazasini ötewatqanda wapat boldi.

Yaqup idrés 1-qétim 1997-yili ghulja "5-Féwral weqesi"din kéyin siyasiy seweb bilen qolgha élinip, 7 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan. U, 2-qétim 2009-yili ürümchi "5-Iyul weqesi"din kéyin qolgha élin'ghan. Bezi Uyghur ijtima'iy taratquliridiki uchurlardin melum bolushiche, u bu qétim "Peqet namaz oqup, saqal qoyghanliqi üchün siyasiy jinayetchi qalpiqi kiydürülüp qolgha élin'ghan we türme ichide sotlinip, 10 yilliq késilgen. U 2-qétim qolgha élinishtin burun, xitay amanliq organlirining dawamliq "Teqib qilishi, pat-pat qisqa muddetlik türmige solap soraq qilishigha uchrap turghan."

Merhumning a'ilisi 3 kün awwal uning nezir-chiriqini bergen. Nezir-chiraghqa qatnashqan képekyüzilik bir déhqan ayal, merhumning türmige kirip kétishtin burun tamchiliq bilen jahandarchiliq qilidighanliqini, uning, héchqandaq salametlik mesilisi bardek qilmighanliqini bildürdi.

Déhqan ayal: he, shu tügep kettighu, bügün 3-4 kün boldi, aldinqi küni nezirini berdighu. Bügün 2-3 kün boldi.
Muxbir: némishqa méyitni képekyüzige ekelmidi?
Déhqan ayal: way tang, men uqmudumghu.
Muxbir: qanche yilliq késilgen idi, yaqup?
Déhqan ayal 10: yilmitiki.
Muxbir: néme sewebtin tügep kétiptu? sewebini bildingizmu?
Déhqan ayal: yaq.
Muxbir: mesilen, türmide tayaq yep yaki késil bolup we yaki bashqa bir hadise bilenmu ya ?
Déhqan ayal: way tang, emdi biz bilmiduq ularni. Yaki biz yaqupning tughqanliri bolmisaq?
Muxbir: siz nezirge qatnashtingizmu?
Déhqan ayal: nezirge kirip chiqtuq, qoshna bolghandin kéyin.
Muxbir: baliliri barmidi yaqupning?
Déhqan ayal: baliliri bartighu.
Muxbir: qanche balisi baridi?
Déhqan ayal: yaqupning 4 balisi bartighu.
Muxbir: ayalichu, bir ish qilamti ular, déhqanmiti yaki bashqa bir tijaret bilen shughullinamti?
Déhqan ayal: déhqan hemmisi, ayalimu tügep ketken, yoq.
Muxbir: ayali qachan tügep ketkenti?
Déhqan ayal: ayali bultur tügep ketken.
Muxbir: yaqup qanche yashlarda baridi? 40 yashlarda barmidi?
Déhqan ayal: yaqup 50 ning töpididu, 50 tin éship qalghan balilarghu u?
Muxbir: balilirining yash qurami qanchilerde? özining derdidin özliri chiqalaydighan ehwaldimu yaki bir'az kichikmu, bireri qarimisa bolmaydighan?
Déhqan ayal: baliliri xéli chong, balilirining toyini qildi. Hemmisi öyleglik, talagha chiqirighliq.
Muxbir 4: balisining hemmisining?
Déhqan ayal: he, 3 balisining.
Muxbir: u yaqupkam öz waqtida bir qétim 7 yil yétip chiqqan'ghu, deymen. Uningdin kéyin bir chiqip, andin 10 yil késilip kettighu? u néme sewebtin késilgen, xewiringiz barmu?
Déhqan ayal: yoq, biz uning néme sewebtin késilgenlikini, bashta néme sewebtin késilgen bolsa, kéyinmu shundaq sewebtu.
Muxbir: bashta késilgende siyasiy sewebtin késilgen'ghu-he?
Déhqan ayal: ashundaq bolsa kérek, budaqisidimu shundaqtu, shu.
Muxbir: nezirge qatnishipsiz? xéli jiq adem qatnashtimu nezirge?
Déhqan ayal: keldi, uruq-tughqanliri, bizmu ishimiz bolghandin kéyin kirip qoyupla yénip chiqtuq. U yerde kechkiche olturmighandin kéyin.
Muxbir: hökümet nezir qilishqa yol qoydima?
Déhqan ayal: hökümet nezer qilma, démidi. U hökümetning nezir bilen héchqandaq némisi yoqqu? nezir qiliwerdi.
Muxbir: yaq, mesilen, yaqup idrisning özi siyasiy sewebtin kirip ketti. Uning hetta ghuljigha depn qilishighimu yol qoymaptu, anglashlargha qarighanda. Emdi, silerning yézidin uninggha nezir qilishqimu yol qoymidimu, dep sorawatimen?
Déhqan ayal: héchkim héchnéme démidighu, elwette.
Muxbir: dadisi barmidi yaqup idrisning ?
Dihqna ayal: dadisi yoq, apisi bar. Dadisi xéli burun, kichik waqlirida tügep kétiptiken'ghu.
Muxbir: u 1-qétim 1997-yili kirip kétip, 2004-2005-yili chiqqan'ghu, deymen-he, 7 yildek yétip chiqqan?
Déhqan ayal: qanchinchi yili chiqiwédikintang, méning isimdimu qalmaptu, ishqilip.
Muxbir: emma bir qétim kirgenlikini bilisiz?
Déhqan ayal: bir qétim kirdi.
Muxbir: birinchi qétim kirip chiqqandin kéyin körgenmidingiz, u ikkinchi qétim qolgha élinishtin burun?
Déhqan ayal: körmemdu, bu mehellide ish qilip yürüwatqan tursa u.
Muxbir: birinchi qétim salametlik ehwali qandaqraq chiqqan.
Déhqan ayal: yaxshi'idi? héchqandaq emes, tamchi tursa, öy yasap yürgen. Shundaq obdan chiqiptiken, héchqandaq emes chiqiptiken, öy yasidi yene, xeqlerning öyini yasap ishlep yürdi.
Muxbir: ikkinchi qétim qachan kirip ketti?
Déhqan ayal: ikkinchi qétim kirip ketken'ge 3 yil bolup qalatti, mushu 2-ay kelse.
Muxbir: burun bala-chaqiliri pat-pat bérip, körüshüp turattimu ürümchige?
Déhqan ayal: he, körüshüp kéliwatatti. Uning aldidila körüshüp kelgen. Uning özining mijezi yoqtiken, aghriptiken.

D u q ning qarishiche, yaqup idrisning wapati Uyghur siyasiy mehbuslirining hayati qoghdalmaydighanliqini, ularning her waqit ölüm xewpi astida yashaydighanliqini yene bir qétim namayan qilghan. D u q bayanatchisi dilshat rishit, xitayning siyasiy mehbuslarning hayati we hoquqigha éghir buzghunchiliq qiliwatqanliqini agahlandurup, xitayning, siyasiy mehbuslarning hayatigha kapaletlik qilish heqqidiki alaqidar xelq'ara ehdinamilerge ashkara xilapliq qiliwatqanliqini, xelq'ara jem'iyet choqum buning soriqini qilishi kéreklikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet