К һ к т: шинҗаңдики җиддийликни миллий кәмситиш, мәдәнийәт вә диний бастуруш күчәйтти

Мухбиримиз әркин
2015.01.29
kocha-qarlawatqan-xitay-saqchi-qoralliq-herbiy.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң коча чарлаватқан көрүнүши. 2014-Йили 30-июл, қәшқәр.
Imaginechina

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 2015‏- йиллиқ доклатида уйғур илиниң өткән йиллиқ кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә тохтилип, 2014‏-йили уйғур или вәзийитиниң давамлиқ җиддийләшкәнликини билдүрди.

Америкиниң мәзкур кишилик һоқуқ оргини 650 нәччә бәтлик доклатида буниң сәвәблирини хитайниң сияситигә бағлап, “кәң көләмлик миллий кәмситиш, қаттиқ диний бастуруш, давамлиқ күчийип барған мәдәнийәт җәһәттики бесим хитай һөкүмити тәрипидин бөлгүнчилик, диний ашқунлуқ, террорлуққа қарши туруш намида қанунлаштурулуп, шинҗаң уйғур аптоном районида җиддийчиликни давамлиқ күчәйтти” дәп көрсәтти.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң мәсули кеннес рус, пәйшәнбә күни леванниң бейрут шәһиридә өткүзгән ахбарат йиғинида, һөкүмәтләр пәқәт бихәтәрликкила әһмийәт берип, кишилик һоқуққа бузғунчилиқ қилса, буниң бихәтәрликкә җиддий хирисларни пәйда қилиду яки хирисни күчәйтиду, дәп агаһландурди.

Кеннес рус мундақ деди: һөкүмәтләр ноқул бихәтәрлик тәдбирлирини елишқила майил болуп, кишилик һоқуқниң ролиға сәл қарайду. Һөкүмәтләрниң хаһишида кишилик һоқуқ сақлап қоюп вақти кәлсә қоллинидиған қиммәтлик тавар. Әгәр ишлар мурәккәплишип кәтсә, униңдин ваз кечишкиму болиду, дәп қарайду. Биз буни әхлақий принсип вә хәлқара қанун нуқтисидин хата, дәпла қаримаймиз. Бундақ хаһиш чолта ойлиғанлиқ болупла қалмай, у йәнә сәлбий нәтиҗә бериду. Биз өткән йили дуняда тәкшүрүш елип бериш арқилиқ шуни байқидуқ. Дуня бүгүн дуч кәлгән җиддий бихәтәрлик хирисиға тақабил турғанда кишилик һоқуққа һөрмәт қилмиди. Буниңда астида бихәтәрлик тәһдитлирини пәйда қилған сәвәбләрни һәл қилишқа чарә тапалмаслиқ ятиду. Хитай бу йолда маңғачқа бүгүн у өзи дуч кәлгән бу тәһдиткә тақабил тутушта утуқлуқ болалмиди.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә чәтәллик анализчиларниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити бүгүн дуч кәлгән хәвпни чәтәл террорлуқ гуруһлириға артсиму, бирақ бу тәһдитни пәйда қилған асаслиқ амил хитайниң уйғур сиясити.

Германийә хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул хадими улрих делиус, ноқул бихәтәрлик тәдбири мәсилә һәл қилалмайду, дәп қарайдиған паалийәтчиләрниң бири.

У мундақ деди: әгәр сиздә кризис йүз бәргәндә, болупму бихәтәрлик кризиси йүз бәргәндә, ялғуз бихәтәрлик тәдбири һечқандақ террорлуқ, зораванлиқ мәсилисини һәл қилалмайду. Бәлки, сиз бәзидә террорлуқ, зораванлиқ вәқәлирини тохтиталишиңиз мумкин. Бирақ бизниң тәҗрибимиздин һәр қандақ тоқунушни сиясий йол билән һәл қилғанда нәтиҗә алалайсиз. Һәрбийләр, сақчилар, қораллиқ хадимлар зораванлиқни бәзи әһвалларда тохтиталайду. Бирақ улар изчил һәл қилиш чариси болалмайду. Һалбуки, биз һазирға қәдәр хитай вәкиллиридә, хитай һөкүмити вә шәрқий түркистан районлуқ һөкүмитидә мәсилини һәл қилидиған сиясий ирадә барлиқини көрүп бақмидуқ.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклатида, 2014‏-йили 3‏-айда күнмиңда, шу йили 5‏-айда үрүмчидики көктат базирида, 8‏-айда яркәнт наһийәсидә йүз бәргән һуҗум вә қанлиқ тоқунушларни әскәртип келип, “хитай һөкүмитиниң зораванлиқ вәқәлиридин әндишә қилиши орунлуқ болсиму, бирақ униң кәмситиш вә бастуруш характерлик аз санлиқ милләтләр сиясити мәсилини еғирлаштурувәтти” дәп көрсәтти.

Доклатта йәнә, уйғур елидә террорлуққа алақидар делоларниң адил сотланғанлиқида җиддий гуман барлиқини әскәртип, бу делоларға алақидар мустәқил учурниң кәмлики, һөкүмәтниң уларни чақмақ тезликидә сотлиши, хитай қануниниң террорлуқ гумандарлирини узун мәзгил сорақсиз тутуп турушқа йол қоюши, бу хил әндишиләрни пәйда қилғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити 2014‏- йили 22‏-май йүз бәргән үрүмчи көктат базириға һуҗум қилиш вәқәсини баһанә қилип, уйғур елидә бир йиллиқ террорлуққа қарши қаттиқ зәрбә бериш һәрикити башлиған. Бу һәрикәт уйғур вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлирида қаттиқ әндишә қозғиған иди.

Уйғур аптоном районлуқ тәптиш даирилиридин йеқинда ашкарилишичә, 2014‏-йили уйғур елидә аз кәм 28 миң адәм рәсмий қолға елинған болуп, бу 2013‏-йили қолға елинғанлардин асасән бир һәссә көп. Уйғур аптоном районлуқ юқири тәптишниң башлиқи нәйим, бундақ зор көләмлик қолға елишни ақлап, “бу бизниң террорлуққа қарши күрәш қилиш нийитиниң қәтийликини билдүриду” дегән.

Бирақ улрих делиус, бу хил бастурушниң һечқандақ иҗабий нәтиҗә бәрмәйдиғанлиқини билдүрүп, бирақ “хитай һөкүмити ихтилапни тинч һәл қилишқа қизиқмайду” деди.

У: биз буниңға бешидила тәнқидий позитсийә тутуп, тоқунуш һечқандақ нәтиҗә бәрмәйдиғанлиқини оттуриға қоюп кәлдуқ. Буниң пәқәт техиму көп кишини қозғайдиғанлиқи, техиму көп зораванлиқни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини әскәрттуқ. Бу һечқандақ нәтиҗә бәрмәйду. Бирақ, бүгүн биз шуниңға қайил болдуқки, хитай һөкүмити мәсилини тинчлиқ билән һәл қилишқа қизиқмайду. Бу биз изчил қорқуп кәлгән бир әһвал. Бу хитайда техиму кәскин зораванлиқларни кәлтүрүп чиқириши мумкин. Биз тәрәпләрни олтуруп, кризисни һәл қилишниң чариси һәққидә сөзлишиши керәк, дәп қараймиз.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатида йәнә, хитай даирилириниң тинч уйғур өктичилирини бастурғанлиқини тәнқид қилди. Уйғур зиялийси илһам тохти хитай һөкүмитиниң уйғур сияситини тәнқид қилғанлиқи үчүн қолға елинип, муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини, абдувәли аюпниң “қанунсиз мәбләғ топлаш” билән әйиблинип 18 айлиқ қамаққа һөкүм қилғанлиқини әйиблиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.