Xitay öktichiliri: kommunistik hakimiyet Uyghur xelqini zorawanliqqa mejburlawatidu

Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2014.07.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilham-toxti-wang-lishyong.jpg Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, xitay yazghuchisi wang lishyong uning öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide qelem tewretken xitay öktichiliri xitay kommunistik hakimiyitining Uyghur xelqini zorawanliqqa mejburlawatqanliqi we  Uyghur mesilide tuyuq yolgha kirip qalghanliqini ilgiri sürgen.

Uyghur közetküchilermu yuqiridiki xitay öktichilirining pikirlirini qollaydighanliqini bildürdi we xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan siyasetlirini özgertishke chaqirdi.

22-May ürümchi qanliq weqesidin kéyinki ikki aygha yéqin waqit dawamida, dunyadiki barliq metbu'atlar dégüdek bu weqening kélip chiqish sewebliri hemde xitay hakimiyiti Uyghur élida yürgüzüwatqan “Qattiq zerbe bérish” namidiki qanliq basturushlar heqqide her türlük mulahizilerni élan qiliwatidu.

Shu qatarda xitaydiki öktichi zatlarmu kommunistik hakimiyetning “Sotsiyalizm” dégen niqab astida atmish nechche yildin buyan yürgüzüp kéliwatqan hakim mutleq tüzülmisining yalghuz mustemlike qilin'ghan milletler üchünla emes, xitay xelqi üchünmu éytip tügetküsiz balayi'apetlerni ilip kelgenlikini, xitayda kommunistik hakimiyet yoqalmay turup, Uyghur, tibet qatarliq mustemlike qilin'ghan milletler hemde xitaydiki awam puqraning hakimiyetke qarshi heriketlirining toxtap qalmaydighanliqini bildürüshmekte.

Xitaydiki öktichi zatlardin jawchu ependi “Xeterlik ürümchi we chéchenistan grozni” namliq maqaliside mundaq deydu: kommunistik hakimiyetning Uyghurlar zéminida yürgüzüwatqan milletler siyasiti Uyghurlarning barghanséri küchiyiwatqan qarshiliq heriketlirini téximu ewj aldurup, axirida Uyghur élini chéchenistan'gha aylandurup qoyushi mumkin. Heqiqiy asasi qanunluq hakimiyet, démokratiye, insan hoquqi hemde bashqa hazirqi zaman döletlirige xas bolghan asaslar barliqqa kelmey turup, birlikke kelgen dölet qurush heqqide dawrang séliwatqan  kommunistik hakimiyet xuddi qum üstige qurulghan binagha oxshash haman bir küni ghulap chüshidu.

Xitaydiki milliy mesililer boyiche tonulghan yazghuchi wang lishung “Kommunistik hakimiyet Uyghurlarni radikalliqqa mejburlawatidu” namliq maqaliside ötken yili béyjingda yüz bergen 28-öktebir tyen'enmén weqesi,1-mart künming weqesi hemde 30-aprél ürümchi poyiz wogzalidiki partlitish weqesi qatarliqlarning yüz bérish seweblirini tehlil qilip mundaq deydu:kommunistik hakimiyet uzundin buyan Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerni bir uchum bölgünchilerning buzghunchiliqi dep teshwiq qilip, Uyghur xelqning heqiqiy aptonomiyige bolghan intilishlirini basturup keldi. Hetta özining mötidil köz qarashliri bilen Uyghurlar üchün barawerlik telep qilghan merkizi milletler uniwérsitétining oqutquchisi ilham toxtimu béyjing hakimiyiti teripidin türmige tashlinip, Uyghur –xitay milletlirini öz-ara tutashturup turidighan bu köwrükmu kommunistik hakimiyet teripidin köydürüwétildi. Mana mushundaq achchiq ré'alliq aldida barghanséri köpligen Uyghurlar peqet musteqilliqningla Uyghur mesilisini hel qilishning birdin bir yoli ikenlikini tonup yétishke bashlidi.

Xitay ziyaliyliridin ming tyenyü Uyghurlarning kündin-kün'ge küchiyiwatqan qarshiliq heriketlirining négizlik sewebliri tehlil qilin'ghan “Ürümchi weqesi peqetla milliy ziddiyetning mehsulimu?” namliq maqaliside mundaq deydu: nöwette Uyghur xelqi kommunistik hakimiyetning qatmu-qat zulumi astida özlirining til-yéziqini, milliy medeniyitini shundaqla dini étiqadini saqlap qélish üchün her türlük radikal usullar arqiliq béyjing hakimiyitige qarshiliq körsitishke mejbur boluwatidu. Biraq bu weqelerni milliy ziddiyetler sewebidin yüz bériwatidu déyish emeliyetke uyghun emes. Chünki bu xildiki qarshiliq heriketliri yalghuz Uyghur, tibet rayonliridila yüz bérip qalmastin héchqandaq milliy ziddiyetler bolmighan ottura tüzlengliktiki xitay xelqi arisidimu kündin kün'ge ewj éliwatidu.

Halbuki medeniyet, til-yéziq we tarixi en'ene qatarliq jehetlerdiki perqler sewebidin  xitay xelqining kommunistik hakim mutleq tüzülmige qarshi démokratik dölet qurush yolidiki küreshliri bilen Uyghur qatarliq milletlerning qarshiliq heriketliride melum oxshimasliqlar mewjut.

Chünki Uyghur éli we tibet qatarliq rayonlar tarixta xitaygha tewe bolmighan zéminlar idi. Shu sewebtin xitay xelqining hazirqi hakimiyetke qarshi küreshlirige oxshimighan halda Uyghur qatarliq milletlerning qarshiliq heriketlirini mustemlike qilin'ghan xelqlerning musteqilliq körüshi dep qarashqa bolidu. Kommunistik hakimiyet uzun yillardin buyan her xil wasitiler arqiliq “Jungxu'a milletliri” dégen uqumni Uyghur qatarliq milletlerning éngigha singdürüwétishke urun'ghan bolsimu, biraq yéqindin buyan yüz bériwatqan qanliq weqeler bu suyiqestlik pilanlarning Uyghurlar teripidin üzül-késil ret qilin'ghanliqini körsitip berdi.

Maqale aptori axirida yene mundaq deydu: Uyghur xelqini barghanséri radikal bolghan usullar arqiliq qarshiliq körsitishke mejburlawatqan hakim mutleq, zorawan kommunistik tüzülme mewjut bolupla turidiken, Uyghurlarning körüshi hergizmu toxtap qalmaydu. Chünki insaniyetke qarshi rezillikning menbesi bolghan kommunistik hakimiyet yalghuz Uyghur xelqiningla düshmini bolup qalmastin, xitay chong quruqluqidiki barliq milletler shundaqla pütün dunyadiki aq köngül xelqler üchünmu bir apet bolup hésablinidu.

Biz Uyghur élide ilip bériliwatqan “Qattiq zerbe bérish” dep atalghan heriketning qandaq aqiwetlerni ilip kélidighanliqi hemde Uyghur mesilisini hel qilishning yolliri heqqidiki oy-pikirlirini bilish meqsitide, qirghizistandiki péshqedem Uyghur ziyaliysi nazim qembirige mikrofonimizni uzattuq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet