Xitay qandaq kishilerge pasport béjirip béridu?

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2016-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay pasportliri
Xitay pasportliri
Qutlan

Ismini ashkarilashni xalimighan bir yashning bildürüshiche, xitay da'iriliri ilgiri sürüwatqan pasport ishleshni asanlashturush xizmiti peqet yashan'ghan we yaki xitay da'irilirige sadiq, hayatida xitayning siyasitige qarshi chiqmighan, jinayet ötküzmigen kishilerni asas qilip melum derijide emeliyleshken bolsimu, yenila ilgirikige qarighanda héchqandaq özgirish bolـmighan.

Xitay "Xelq tori" ötken yili 2 - dékabirdiki xewiride, Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazaritide échilghan "Xelqqe doklat bérish, ammini razi qilish" doklat yighinidin kéyin, da'iriler pütün Uyghur élida ahaliler adettiki pasport bashqurush yéngi belgilimisi omumyüzlük yolgha qoyulup, pasport tarqitishni omumlashturghanliqini ilgiri sürgen.

Xewerde ötken yili awghusttin, noyabirghiche bolghan 3 ay ichide 210 ming pasport béjirilgenliki körstilgen. Uqturushtin kéyin aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazariti qobul qilghan pasport béjirish iltimasi 228ming 876 kishi bolup, bulardin béjirilgen pasport 213ming 708ge yetken iken.

Pasport bérilidighanlar üchün qandaq shertler bar? saqchi da'iriliri adettiki pasportlarni qandaq kishilerge béjirip béridu? bu so'allarning jawabigha érishish üchün yéqinda Uyghur diyaridin istanbulgha kelgen bir Uyghur yash bilen söhbet élip barduq.

Ismini ashkarilashni xalimighan bu yashning bildürüshiche, xitay saqchi da'irilirining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan pasport siyasitining oxshimaydighanliqini bildürdi.

Igilinishiche, hazir xitay dölet bixeterlik apparat sistémigha Uyghurlarning arxipliri kirgüzülgen bolup, köpinche yashlargha, "Qara chékit", "Sériq chékit" we "Qizil chékit" dep üch türge ayrip chékit urulghan iken. Bu üch xil "Chékit" urulghan kishiler her zaman, her yerde qattiq nazaret we kontrol astida tutulidiken. Bu xil kishilerning bashqa yurtlargha seper qilishi cheklen'gen bolghachqa, yol yürgende tosuqlarda kimliklirini nurluq apparatqa sürtkende agahlandurush béridiken we saqchilar teripidin tutup kétilidiken. Bularning pasport iltimaslirimu ret qilinidiken.

Ismini ashkarilashni xalimighan bu yash, chékit urulghan üch xil kishiler kimler dégen so'alimizgha jawab bérip: "Ular mehelle, kentlerde uyushturulghan siyasiy öginishke qatnashmighanlar, diniy étiqadi küchlük a'ile ezaliri yeni 'radikal dinchi' dep qarilidighanlar, ilgiri birer medriside oqughan we yaki siyasiy sewebtin türmide yétip chiqqanlar, xitay da'iriliri özliri üchün 'tehdit' dep qarighan kishiler" dep bildürdi.

Bu yash sözide yene, chet'ellerge chiqish üchün pasport béjirishning ünchila asan emeslikini, xitay da'iriliri Uyghurlarni chet'ellerge emes, bir nahiyidin yene bir nahiyige ötüsh üchünmu dölet chégrasidin ötken'ge oxshash nechche tosuqta tekshürüp, teste ötküzidighanliqini, emma köpinche yashlarning kimlikige "Qara chékit" urulghanliqi üchün, ularning bashqa yerge seper qilish imkaniyiti yoqluqini, seper qilghuchilargha yoldiki tosuqta kimlik tekshüridighan nurluq apparatta agahlandurush bérilidighanliqini, shuning bilen saqchilar ularni tutup kétidighanliqini bildürdi.

Biz, xitay da'irilirining Uyghurlar üchün pasport bérish ishliri toghrisida pikir - qarashlirini élish üchün türkiye istratégiyilik chüshenchiler institutining mutexessisi doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem, xitay da'iriliri pasport béjirish ishlirida öz puqralirigha asanliq yaritip qulay béjirip bergen bolsimu, Uyghurlargha qiyinlashturup ayrimichiliq siyaset yürgüzüp kéliwatqanliqini bildürdi.

Toluq bet