Amérika dölet mejlisi xitay türmiliridiki ten jazasi heqqide guwahliq bérish yighini ötküzdi

Muxbirimiz eziz
2016-04-15
Share
amerika-dolet-mejlisi-xitay-turme-ten-jazasi-guwaliq.jpg Amérika dölet mejlisi xitay türmiliridiki ten jazasi heqqide guwahliq bérish yighinidin bir körünüsh
Photo: RFA

14 - Aprél küni chüshtin kéyin washin'gtondiki dölet mejlisi binasining ékskursiye zalida xitaydiki ten jazasi we türmilerdiki qiynap iqrar qildurush ehwali heqqide guwahliq bérish yighini ötküzüldi. Yighin qatnashquchiliri özlirining biwasite kechürmishlirini bayan qilish arqiliq bu ehwallarning qaysi derijide mewjut ikenlikini delillidi.

Mezkur guwahliq bérish yighini amérika parlaméntining qarmiqidiki xitay ishliri komitétining biwasite yétekchilikide orunlashturulghan bolup, mezkur komitétning re'isi, amérika awam palatasining ezasi kristofér simit guwahliq bérish yighinigha riyasetchilik qildi.

U özining échilish nutqida xitaydiki qanun saheside sistémiliq yolgha qoyuluwatqan ten jazasi we qiynap iqrar qildurush ehwalining éghirlap méngiwatqanliqini alahide tekitlidi. Uning bayanlirigha qarighanda, xitaydiki nurghun jaylarda bu hadise mewjut bolup, qanunning ijra qilghuchiliri bolghan saqchilar mexpiy rewishte ten jazasini ijra qilghuchilar iken.

Bu xildiki qiynaqlarning meqsiti xitay qanun sahesige lazimliq bolghan "Iqrarname" ge érishish hemde shu arqiliq jaza höküm qilish bolghachqa, bu xil hadise türmilerde yaki ashkara towa qildurush sorunlirida közlen'gen nishan'gha yetmekte iken. Xitayning qanun sistémisida jinayet gumandarlirining süküt qilish hoquqi mewjut bolmighachqa, ularning iqrar qilishtin bashqa chiqish yoli bolmaydiken. Buningda "Jinayetchi" atalghanlarni awwal mexpiy qiynash, andin ularning iqrar qilghan körünüshlirini téléwizor arqiliq jem'iyetke jakarlash xitaydiki qanun sistémisi da'im qollinidighan usullarning biri iken.

Kristofér simisning bayanlirigha qarighanda hazir "Jinayetchi" dep atiliwatqan kishilerla emes, hetta ularning adwokatlirimu bu xil qiynaqlargha duch kéliwétiptu. Qiynap iqrar qildurush hadisilirining eng zor qurbanlirining biri "Siyasiy mehbus" lar bolup, xitay qanun sistémisi ijtima'iy muqimliqni tekitlesh bahaniside bu xil qiynaqlargha perde arqisida yol qoyuwétiptu. Uning éytishiche, shi jinping textke chiqqandin buyan bu xil ten jazasining ziyankeshlikige uchrawatqanlar téximu köpeygen, yene kélip ular köpinche xitay kommunist hakimiyitining mewjutluqigha tehdit, dep qariliwatqan insan heqlirini teshebbus qilghuchilar, adwokatlar, döletning bashqurushida bolmighan diniy teshkilatlarning xadimliri, shundaqla xitayda az sanliq hésablinidighan tibet we Uyghurlarni öz ichige alidiken.

Yighinda séton xal uniwérsitétining proféssori margarét luwis xitaydiki qanun sistémisining qiynash usulining qaysi derijide mewjut ikenliki heqqide doklat berdi.

U özining 2015 - yilliq "Doklat" teyyarlashqa qatnishish jeryanida bilgenlirige birleshtürüp, xitaydiki sot tertipide qanuniy yosunda qolgha chüshürülgen pakitlar emes, belki "Jinayetchi"Ning iqrari asas qilinidighanliqini tekitlidi. Uningche, xitay qanun sistémisidiki belgilimiler boyiche jinayet gumandarigha qandaq jaza bérilidighanliqi sot meydanida békitilidu, emma hazirqi ehwallardin melum bolushiche, jinayet gumandarlirining yüz pirsent dégüdek iqrari seweblik, ular sot meydanigha kirishtin burunla özlirining jinayetlirini tonup bolidiken.

Luwisning éytishiche, jinayet gumandarlirining xalighanche adwokat ishlitelmeslikimu bu xildiki qiynaq usullirigha yol échip bergen amillarning biri iken. Yene kélip jinayet gumandarliri teklip qilghan adwokatlarmu jezmen sotning hökümige egishishi shert bolghachqa, ularning jinayet gumandarining menpe'eti üchün söz qilishi bundaq adwokatlarni sotning düshminige aylandurup qoyidiken. Uning qarishiche, xitayda bu xildiki ten jazasi we qiynap iqrar qildurush qilmishlirini chekleydighan qanunlar yétip ashqudek mewjut bolsimu, xitayning hazirqi qanun sistémisi bu haletke qarita bilmeslik pozitsiyisini tutuwétiptu.

Mezkur guwahliq bérish yighinida söz qilghan shahitlardin biri, tibet rahib golog jigme 2008 - yili tibettiki xitay ishghaliyitige qarshi ijtima'iy keypiyat we olimpik yighinini bayqut qilish mezmunidiki yérim sa'etlik höjjetlik filim ishlesh xizmitige yardemleshkini üchün üch qétim qolgha élin'ghan. U özining qolgha élin'ghandin kéyin qandaq shekilde qiynaq jazalirigha uchrighanliqini bayan qilip xitay türmiliride tok kaltiki we "Yolwas orunduq" namidiki qiynash usullirining adettiki jaza usulliri sanilidighanliqini tilgha aldi. Uning bayanliridin uning éghzidin gep alalmighan xitay saqchilarning "Biz séning aghzingni achturalaymiz" dep uning éghzini üch qétim otta köydürgenliki yighin ehlide küchlük ghulghula qozghidi.

Amérika dölet mejlisi xitay türmiliridiki ten jazasi heqqide guwahliq bérish yighinida qoyulghan süret taxtisi
Amérika dölet mejlisi xitay türmiliridiki ten jazasi heqqide guwahliq bérish yighinida qoyulghan süret taxtisi

U bu jeryanda xitay gundipaylarning jinayetchilerni ach we ussuz qoyush arqiliq qiynaydighan ishlarning türmilerde jaza qatarida qaralmaydighanliqini éytip ötti. Bu jeryanda jismaniy qiynaqlardin bashqa yene uning diniy étiqadini mesxire qilish qilmishliri uninggha hemmidin éghir kelgen. Uning bayan qilishiche, xitay türmiliride saqchilarning hemmisi dégüdek xitay bolup, özige oxshash az sanliq millet jinayetchilirining xalighanche ten jazasigha uchraydighanliqi heyran qalidighan ishlar emes iken. Bu ré'alliqlar axiri uni türmidin qéchishqa mejbur qilghan. Ikki yilgha yéqin yoshurunush arqiliq axiri u chégradin ötüp, hindistan arqiliq yawropada yerleshken.

Yighinda guwahliq bergüchilerning yene biri, ilgiri xitayda falun'gong muriti bolghanliqi üchün qolgha élin'ghan yin liping isimlik xitay ayal bolup, qolgha élin'ghandin kéyin özi duch kelgen qiynaq usullirini yighin ishtirakchilirigha sözlep berdi.

Uning éytishiche, xitay saqchilirining tashqi dunyagha melum bolmighan köpligen qara türmiliri bolup, hakimiyetni aghduruwétish qestide bolghan xeterlik kishiler mushundaq mexpiy türmilerge solinidiken, bundaq türmilerge qamalghan kishilerning köpinchisi hayat qalmaydiken. Uning guwahliq bérishiche, saqchilar bezi jinayetchilerge "Dawalash" namida okul salidiken, shuning bilen ular uzaq ötmeyla körmes yaki mangalmas bolup qalidiken hemde melum waqittin kéyin ölüp kétidiken.

U yaxshi bilidighan falun'gong muritliridin nurghunliri türmide saqchilarning tayaqliridin ölüp ketken bolsimu, ularning a'ile tawabi'atlirigha bular "Jinayitidin qorqup ölüwalghan" dep uqturush yollap bérilgen. U jismaniy jehette insan chidighusiz ten jazasigha, jümlidin torusqa barmaqtin ésip qoyush, yalingach bedinige tok yéqish dégendek jazalargha uchrighan. Buningdin bashqa, u yene türme saqchilirining biwasite orunlashturushi arqisida yigirme nechche kishilik erler kamérigha solan'ghan, buning bilen er jinayetchiler uni urup hushsizlanduruwetkendin kéyin, nöwetliship basqunchiliq qilghan. U mushu ehwallarni eslep "Peqet qaraqchilarning hökümitila mushundaq ishlarni qilidu" dédi.

Axirida insan heqlirini közitish teshkilati xitay bölümining mes'uli sofiy réchardson özining tekshürüsh netijisige asasen, xitaydiki délolarda eks étiwatqan ten jazasi we qiynap iqrar qildurush qilmishlirining mölcherdikidinmu éghir ikenlikini tilgha aldi.

U misal qilip keltürgen "Dölet mejlisi xitay ishliri komitétining 2015 - yilliq doklati" dimu Uyghurlar diyarida qolgha élin'ghanlarning sanining ötken yilqigha sélishturghanda ikki hesse ashqanliqi tilgha élin'ghan bolup, amérikidiki di'alog fondi "Bu, shinjangdiki insan heqliri pa'aliyetlirining we öktichi pikir igilirining téximu qattiq basturuluwatqanliqini körsitidu" dégen idi.

Doklatta éytilishiche, 2014 - yili yaz peslide bashlan'ghan "Qattiq zerbe bérish" herikiti Uyghurlar diyarida téximu köp kishilerning türmige chüshüshige seweb bolghan bolup, xelq'ara kechürüm teshkilati da'irilerning bu qétim qolgha élin'ghan Uyghurlargha qanuniy tertip boyiche sot hökümi chiqirish éhtimalliqidin guman qiliwatqanliqini bildürgen idi.

Axirida kris simit we soféy réchardson amérika hökümiti "Barliq" wasitilerni ishqa sélip, xitaygha bésim ishlitishi lazimliqini, shu arqiliq xitay hakimiyitini bu xildiki insaniyetke qarshi jaza usullirini emeldin qaldurushqa mejburlashni telep qilidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet