Хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ға қарита баһа вә инкаслар давам қилмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-01-08
Share
urumchi-herbiy-basturush-5-iyul-305.jpg Үрүмчи вәқәсини бастурушта үрүмчигә киргән һәрбийләр. 2009-Йили июл.
RFA


Хитай һөкүмити 2016 - йили 1 - январдин башлап йолға қоюшни бәлгилигән түрлүк йеңи қанун - бәлгилимиләр ичидә, ғәрб анализчилириниң диққитини бәкрәк җәлп қилғини "террорлуққа қарши туруш қануни" болди. Бир қанчә күндин буян хитай дөләт ахбарат васитилири болса бир қисим чәтәл тор бәтлиридә елан қилинған хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ға берилгән баһаларни кәң тәшвиқ қилмақта.

4 - январ күни хитай мәркизи телевизийә истансиси "русийә ташқи ишлар министирлиқи террорлуққа қарши туруш қануниниң мақулланғанлиқини қарши елип, бу, икки дөләтниң террорлуққа һәмкарлишип қарши турушиға пайдилиқ деди" намлиқ хәвәрни елан қилди.

Шинхуа агентлиқи "русийә хитайниң террорлуққа қарши туруш қанунини мақуллиғанлиқини қарши алди" намлиқ хәвәрни елан қилип, русийә ташқи ишлар министирлиқиниң 2015 - йили 30 - декабир күнидики баянатини тонуштурди.

Баянатта, хитайниң бу йеңи қанунни тәстиқлиғанлиқиниң, икки дөләтниң хәлқара террорлуққа ортақ қарши туруш көрүшини йәниму күчәйтишкә пайдилиқ икәнлики илгири сүрүлгән.

Хитайниң "хәлқ тори" йәнә "дуня җамаәтчилики хитайниң террорлуққа қарши туруш қануниға актип баһа бәрмәктә" намлиқ хәвәрни елан қилип русийә, беларусийә, мисир, кенийә, алҗирийә вә фирансийә қатарлиқ әлләрдики тор бәтләрдә елан қилинған бир қисим шәхсләрниң хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ға бәргән иҗабий баһалирини көрсәтти. Бирақ бу хәвәрләрдә, русийә ташқи ишлар министирлиқидин башқа, һечбир дөләтниң рәсмий һалда хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ни қоллиғанлиқиға аит учурларниң болмаслиқи диққәтни тартти.

Германийәдики сиясий көзәткүчи әнивәрҗан әпәнди болса, русийәниң хитайниң бу қанунини қоллишини, рус дөләт мәнпәитиниң еһтияҗи, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. Хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" 2015 - йили 27 - декабир хитай хәлқ қурултийиниң тәстиқидин өткәндин кейин, хәлқара җамаәт униңға түрлүк баһаларни бәргән, америка башлиқ ғәрб әллири һөкүмәтлири вә кишилик һоқуқ органлири бу қанун пәйда қилғуси ақивәткә болған әндишисини ипадилигән һәм мәзкур қанунниң мүҗмәллики һәққидики қарашлирини оттуриға қойған иди. Хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ниң мақуллиниши мунасивити билән чәтәлләрдә паалийәт елип бериватқан уйғур сиясий күчлириму илгири - кейин өз инкаслирини билдүрүп өткән.

Ундақта, мутәхәссисләр бу қанунниң ролиға зади қандақ қарайду?

Йеқинда б б с қанилида "хитайниң террорлуққа қарши туруш қануни нәтиҗә яриталамду?" намлиқ бир анализ мақалиси елан қилинди. Әнглийә ханлиқ бирләшмә армийиси дөләт мудапиә тәтқиқат оргининиң хәлқара бихәтәрлик программиси идариси елан қилған бу анализда, хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" яратқуси нәтиҗиләргә нисбәтән гуманлар шәрһләнгән болуп, хитай бу қанунни тәтбиқлаш мусаписидә дуч келидиған икки қийинчилиқ оттуриға қоюлған.

Буниң бири, ташқи җәһәттә хитай хәлқи вә хитай дөләт мәнпәәтиниң барғансери ислам дөлити һәмдә база тәшкилатиниң тәһдитигә техиму күчлүк дуч келиватқанлиқи. Иккинчиси, дөләт ичидә шәхсләрниң дөләттин ятлишиш, һөкүмәткә болған ғәзипидин ибарәт йәниму чоң бир мәсилиниң баш көтүрүши.

Анализда, буниң дәлили сүпитидә бир қисим уйғурларниң "ислам дөлити" вә "база тәшкилати" билән биргә сүрийә вә ирақта урушқа қатнишиватқанлиқи, йәнә бир қисим уйғурларниң шәрқий җәнуби асия әллиридики намәлум лагерларда әскирий тәлим - тәрбийә еливатқанлиқиға даир учурларниң мәвҗутлуқи тилға елиниду. Шуниң билән биргә, партлатқуч бомбилар яки пичақлар билән қоралланған бир топ кишиләрниң башқиларға вә дөләт органлириға һуҗум қозғишини "дөләттин ятлишиш, һакимийәткә болған ғәзәп" кәлтүрүп чиқириватқанлиқини, бу һуҗумчи уйғурларниң бейҗиң бизниң мәдәнийитимиз, кимликимизгә таҗавуз қиливатиду, дәп қарайдиғанлиқини тәкитләйду.

Юқириқи һәр икки күчниң хитай үчүн тәһдит яритидиғанлиқини илгири сүргән бу анализда, хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ниң бу қийинчилиқни йеңип кетәлишигә болған гуман баян қилинған.

Д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди, хитайниң бу қануни һәққидики қарашлирини оттуриға қойди вә хитайниң уйғурларниң һәр қандақ қаршилиқ һәрикәтлирини "терроризм" билән бағлап зәрбә берип келиватқанлиқини билдүрди.

Әнглийә дөләт мудапиә тәтқиқат оргининиң "хитайниң террорлуққа қарши туруш қануни нәтиҗә яриталамду?" намлиқ анализида, чәтәлдики террорчи күчләр һәмдә дөләт ичидики ғәзәплик уйғурларға аит мәсилиләр төвәндикидәк мәзмунда баян қилиниду: "‹террорлуққа қарши туруш қануни' хитайниң чәтәлләрдики дөләт мәнпәити қоғдаш үчүн бихәтәрлик күчлирини чәтәлгә йәрләштүрүшни күчәйтиду. Һәтта зөрүр тепилғанда әскирий күч ишлитишниму өз ичигә алиду. Бирақ чәтәлдә техиму мурәккәп болған бир вәзийәт мәвҗут. 2015 - Йили 8 - айда тайландта йүз бәргән партлаш вәқәси буниң бир мисали. Сәвәби һазирғичә ениқ болмисиму, бу вәқәниң тайландтин хитайға қайтурулған уйғурлар билән мунасивәтлик икәнлики ениқ. Бу болса, хитайниң ички қисмидики террорлуқ һәрикәтлириниң чәтәлгә кеңәйгәнликиниң дәлили. Уйғурларниң ғәзипи һуҗум нишанини уйғур илидин тәдриҗий һалда хитай ичигә кеңәйтти, мана әмди болса чәтәлләргә қәдәр йейилди. Һазирқи мәсилә, хитай ‹террорлуққа қарши туруш қануни' билән бу мәсилини һәл қилишқа урунмақта. Әмма бу қанун бу хил һәрикәтләрниң вуҗудқа келишидики арқа түрткилик күч болған ғәзәпни бир тәрәп қилаламду - йоқ, бу пүтүнләй мүҗмәл."

Анализда, әнглийә һөкүмитиниң бу җәһәттики тәҗрибилиригә орун берилгән болуп, кишиләрни террористик тәшвиқатларниң тәсиридин халий қилиш, кишиләр қәлбидики дөләттин ятлишиш, һакимийәткә ғәзәплиниш һеслирини үнүмлүк бир тәрәп қилишқа нисбәтән, хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ниң күчи йәтмәйдиғанлиқи, зорлуқ васитилириниң болса бу вәзипиниң һөддисидин әсла чиқалмайдиғанлиқи баян қилинған.

Д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди, хитайниң бу қануни болсун - болмисун, уйғур илидики бастурушниң охшашла давам қиливатқанлиқини тәкитләп өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт