Кишилик һоқуқ тәшкилатлири президент трампни хитайда диний әркинликни тәкитләшкә чақирди

Мухбиримиз әркин
2017.11.07
tramp-repiqisi-yaponiye.jpg Америка президенти доналд трамп рәпиқиси меланиа трамп билән йокода һава армийиси базисини зиярәт қиливатқан көрүнүш. 2017-Йили 5-ноябир, японийә. (японийә болса америка президенти доналд трампниң асия зияритидики биринчи бекәт.)
AFP

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси сандра җолей ханим билән мәзкур органниң комиссари тәнзин дорҗе йеқинда американиң “дипломат” торида мақалә елан қилип, президент трампниң түрмидики тибәт раһиби пәнчән лама билән муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур виҗдан мәһбуси гүлмирә иминни қоюп беришни тәләп қилишқа чақирған.

Сандра җоллей вә тәнзин дорҗениң қәйт қилишичә, диний әркинлик вә диний мәһбусларни қоюп бериш мәсилиси президент трампниң хитай зияритиниң күнтәртипидин орун елиши керәк. Улар, президент трампниң немә үчүн хитайда диний әркинликни оттуриға қоюши керәкликини чүшәндүрүп: “хитай хитайлаштуруш һәрикити арқилиқ тибәт вә уйғурларниң мәдәнийити, уларниң диний етиқадини йоқитишқа урунуп кәлмәктә” дегән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң гүлмирә имин вә пәнчән ламани қоюп бериш, диний әркинликкә көңүл бөлүш һәққидики баянати трамп һөкүмитиниң ташқи сиясити нуқтилиқ сода мәсилиси вә шималий корейәниң ядро тәһдитигә мәркәзлишип қалған, бу мәсилиләрдә хитайниң һәмкарлиқиға еһтияҗлиқ болуватқан мәзгилдә оттуриға қоюлди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси тина муфорд ханимниң қәйт қилишичә, президент трампниң хитайда гүлмирә иминниң мәсилисини оттуриға қоюшиниң әһмийити наһайити зор икән. У сәйшәнбә күни зияритимзини қобул қилғанда, “бу бизниң хитай һөкүмитини көзитиватқанлиқимизни көрситиду” деди.

Тина муфорд мундақ дәйду: “биз америка хәлқара диний әркинлик комитети америка һөкүмитини изчил диний әркинликни оттуриға қоюшқа, болупму бизниң алий дәриҗилик рәһбәрлиримиз башқа дөләтләрниң алий дәриҗилик рәһбәрлири билән көрүшкәндә конкрет диний әркинлик делолирини оттуриға қоюп, бу делоларға юқири дәриҗидә әһмийәт беришкә, бу арқилиқ диний әркинлик америка ташқи сияситиниң муһим һалқиси икәнликини намаян қилишқа риғбәтләндүрүп кәлдуқ. Бундақ қилишниң һалқилиқ йоллириниң бири, президент трамп вә башқа америка әмәлдарлириниң пәнчән лама, гүлмирә имин вә яки илһам тохтиға охшаш хитайдики сан-санақсиз мәһбусларниң делосини оттуриға қоюшидур. Биз президент трампниң бу мәһбусларниң исмини оттуриға қоюшини үмид қилимиз.”

Бу йил 39 яшлиқ язғучи вә тор паалийәтчиси гүлмирә имин үрүмчи сайбағ районлуқ һөкүмәтниң кадири болуп, у 2009‏-йили 5‏-июл вәқәсидә қолға елинған вә муддәтсиз қама җазасиға һөкүм қилинған. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси сандра җоллей 2016‏-йили гүлмирә иминни мәзкур комитетниң “виҗдан мәһбуслири тизимлики” дики шәхс, дәп елан қилған иди.

Тина муфорд, гүлмирә иминниң немә үчүн бу “тизимлик” тики шәхс икәнликини чүшәндүрүп, униң тәқдири пүтүн уйғур җәмийити вә пүтүн дуняға алақидар мәсилә икәнликини билдүрди.

Тина муфорд: “гүлмирәниң кәчүрмиши муавин рәисимиз, комиссар җолейға бир ана бир аял сүпитидә бәк қаттиқ тәсир қилди. Шуңа, у гүлмирә учраватқан пешкәлликкә йеқиндин диққәт қилип кәлди. Униңда гүлмирәниң қандақ ишларни бешидин көчүрүватқанлиқиға қарита интайин күчлүк бир һес-туйғу бар. У гүлмирәниң тәқдири у вә униң аилиси билән чәклинип қалмайду, бу пүтүн уйғур җәмийити вә пүтүн дуняға алақидар мәсилә дәп қарайду. Мана бу муавин рәиси җолейниң гүлмирә билән көрүшүп бақмиған болсиму бирақ униң тәқдиригә қизиқип, униң мәсилисини өзиниң шәхси мәсилисидәк көрүшиниң сәвәби. У өзини гүлмирәгә бағлап турған бир бағ бардәк һес қилиду”.

Лекин президент трампниң хитай зияритидә сода вә шималий корейә униң күнтәртипидики һалқилиқ мәсилә икәнликини мәлум болсиму, бирақ диний әркинлик вә кишилик һоқуқни оттуриға қоюш-қоймаслиқи мәлум әмәс. Америкидики уйғур адвокат, д у қ ниң баш мәслиһәтчиси нури түркәл, хитай-америка рәһбәрлириниң қошумчә күнтәртипидики темиларниң ичидә уйғур мәсилисиниң барлиқини билдүрди.

Нури түркәл әпәнди: “доналд трамп билән ши җинпиңниң көрүшкәндә сөзлишидиған темилар бурун бекитилип болиду. Униңдин башқа қошумчә темилар болиду. Мәйли гүлмирә иминниң мәсилиси болсун яки хитай пуқралириниң кишилик һоқуқ мәсилиси болсун, буларниң һәммиси асаси темидики мәсилиләр әмәс. Лекин биз америка һөкүмитидики әмәлдарлардин игилишимгә қариғанда, бу қетим асаси теминиң ичидә кишилик һоқуқ болмиған билән қошумчә мәсилиләрниң ичидә униң чоқум тилға елинидиғанлиқини аңлидуқ. Болупму уйғурларниң йеқиндин буян чиқириватқан, болупму бу йилдин бери болған сиясий өгинишкә йиғивелиш, радикаллиққа қарши туруш мәсилилириниң барлиқини аңлидуқ”.

Нури түркәл әпәнди йәнә трамп һөкүмитиниң кишилик һоқуққа сәл қариши хитай үчүн бир буслуқ яритип беридиғанлиқини билдүрди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси сандра җолей “дипломат” торида елан қилған мақалисидә трамп һөкүмити вә америка дөләт мәҗлисигә бәзи тәклипләрни бәргән. У, бу йил дөләт ишлар министирлиқи хитайни йәнә диний әркинлик вәзийити диққәт қилинидиған дөләтләр тизимликигә киргүзүш, дөләт мәҗлисиниң 1872 ‏-номурлуқ тибәт қанунини тез мақуллаш, америка йәр шари магнитиский қануни вә франк волф хәлқара диний әркинлик қанунини ишқа селип, кишилик һоқуқ вә диний әркинликкә бузғунчилиқ қилған хитай әмәлдарлирини җазалашни тәләп қилған.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетидики тина муфорд, трамп һөкүмитиниң йә шари магнитиский кишилик һоқуқ қанунини үнүмлүк ишлитиши керәкликини билдүрди. У мундақ дәйду: “һазир бизниң қолимиздин бурунқидинму көп козурлиримиз бар. Мәйли бу йәр шари магнитиский қануни, мәйли йәр шари диний әркинлик қануни, мәйли дөләтсиз пуқралар қануни болсун, буларниң һәммисини бизниң һөкүмитимиз ишләтсә болиду. У башқа һөкүмәтләрни ноқул хитай һөкүмитиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүп қалмай, кишилик һоқуққа бузғунчилиқ қилған әмәлдарларниң җавабкарлиқини сүрүштүрүшкә риғбәтләндүрүши керәк. Биз бу әмәлдарларниң җинайитигә даир күчлүк дәлилләргә еришкәндә уларниң исмини елан қилишимиз керәк. Растини ейтқанда уларниң исмини елан қилип, уларни өзиниң диний әркинлик, кишилик һоқуқ өлчәмлиригә хилап қилмиши үчүн иза тартқузуш керәк. Буниң үчүн америка һөкүмити һәр бир пурсәттә бу қорални ишлитиши вә башқа дөләтләрниму шундақ қилишқа риғбәтләндүрүши зөрүр”.

Америка дөләт мәҗлисиниң йәр шари магнитиский кишилик һоқуқ қануни 2016‏-йили мақулланған. Русийәлик кишилик һоқуқ паалийәтчиси магнитискиниң намидики бу қанунда, кишилик һоқуқни дәпсән қилған башқа дөләтләрдики һөкүмәт әмәлдарлирини җазалаш, уларниң америкиға кириши, пәрзәнтлириниң америкада оқуши вә америка пул-муамилә системисини ишлитиши чәкләнгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.