Уйғур елидики "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" хәлқара таратқуларниң диққитини қозғимақта

Мухбиримиз әркин
2018-01-26
Share
herbiy-saqchi-turme-terbiyelesh-ayal-bala.jpg Қучақтики балиси билән "йепиқ тәрбийәләш" орнидики ерини йоқлашқа кәлгән аял.
AP

Йеқинда йәрлик даириләр радийомизға қәшқәрниң өзидики "тәрбийәләш мәркәзлири" ға аз дегәндә 120 миң уйғурниң соланғанлиқини билдүргән. Бу санлиқ мәлумат хәлқара ахбарат васитилириниң диққитини тартқан.

Әнглийәниң нопузлуқ таратқулиридин "муһапизәтчи" гезити пәйшәнбә күни мақалә елан қилип, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бу санлиқ мәлуматни ишәнчлик дәп қараватқанлиқини илгири сүргән. "муһапизәтчи" гезити радийомизниң учурини нәқил кәлтүрүп, мавзедүң дәвридики сиясий өзгәртиш лагерлирини әслитидиған бу орунларниң пүткүл районни қаплап кәткәнлики, шараити қиста-қистаң һәм мәйнәтчиликкә толған бу лагерларниң тутқунлар билән тошуп кәткәнликини тәкитлигән.

"муһапизәтчи" гезитиниң қәйт қилишичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хоңкоңда турушлуқ хадими мая ваң "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" дики тутқунларниң ишәнчлик санлиқ мәлуматиға еришиш мумкин болсиму, бирақ қәшқәрдики "тәрбийәләш мәркәзлири" ниң өзидила 120 миң уйғурниң тутуп турулуватқанлиқини ишәнчлик, дейишкә болиду, дегән.

Хитай һөкүмити һазирға қәдәр уйғур елидики һәр қайси "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири"да тутуп турулуватқан тутқунларниң омумий санини елан қилип бақмиди."муһапизәтчи" гезитиниң қәйт қилишичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики мая ваң нопуси 22 милйонлуқ уйғур районида 800 миңдәк кишиниң "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" дә йетиватқанлиқини илгири сүргән. Лекин мая ваң "муһапизәтчи" гезитигә бәргән учурида, "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ни "кишиләр давамлиқ кирип туридиған, әмма һечким чиқалмайдиған қарар өңкүргә охшайду," дегән.

Канададики хитай өктичи, хәлқара қәләмкәшләр җәмийити тинчлиқ комитетиниң муавин рәиси шең шө ханим, "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ни натсистларниң йиғивелиш лагерлириға охшитип, униң пәрқи "бу лагерларда пәқәт сиясий зәһәрләш елип бариду," деди.

У мундақ дәйду: "хитай компартийәсиниң бу хил ‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' ни қуруши маңа дәрһал әйни йиллардики германийә фашистлириниң газ билән зәһәрләш өйлирини әслитиду. Бәзи газ билән зәһәрләш өйлиридә кишиләр өлтүрүлиду, дейиши мумкин. Лекин компартийәниң һазирқи ‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' кишиләрни солап, каллисини юйиду. Әмәлийәттә буниң үнүми охшаш. Улар уйғурларни бу лагерларға солап, уларни компартийә арзу қилған, компартийә үмид қилған кишиләр қилип өзгәртиду. Әгәр бу кишиләр бир күни ‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' дин чиқса, ула һәргиз бурунқи кишиләр болалмайду. Улар идийәви-аң, ой-пикир вә иш һәрикитидә хитай компартийәси арзу қилған шәкилгә маслишиду. Шуңа, хитай компартийәсиниң ‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' сиясий зәһәрләш өйидур."

Хитай даирилириниң уйғурларни кәң көләмлик "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" гә солишиниң уйғур җәмийити вә кишиләрниң күндилик турмушиға көрсәткән тәсири кишилик һоқуқ тәшкилатлирини әндишигә селип кәлди. Америка әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сараһ кук ханим "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ниң нурғун уйғур аилиләрни интайин қийин әһвалға чүшүрүп қойғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: "‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' ниң кишилик турмушидики әң зор тәсири, тутқун қилинип бу орунларға соланған кишиләр бәк көп. Әгәр сиз бәзи районларда нопусниң 10 пирсәнтини миңлиған кишини тутқун қилип солисиңиз, бу һәр саһәгә тәсир көрситиду. Буниң иқтисади җәһәттики тәсиригә кәлсәк қайси дукан, қайси ресторанниң қачан ечилиши шуниңға бағлиқ болуп қалиду. Бир аилиниң асаслиқ кирим мәнбәси болған бир кишини елип кетип солап қойсиңиз, униң бу аилисигә тәсир қилиши муқәррәр. Һазир бу әһвал йүз бериватиду. Бәзи аилиләрдә ата-ана һәр иккилиси тутқун қилинип, балилар қаранчуқсиз қалидиған әһваллар барлиққа кәлди."

Сараһ кук ханим йәнә "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" дики кишиләрниң пүтүнләй қанунсиз тутқун қилинғанлиқи, униң хәлқара қанунларға хилап икәнликини билдүрүп, бу орунларниң тән җазалириға йол ачидиғанлиқини агаһландурди.

Сара кук ханим мундақ дәйду: "бу йәрдики һалқилиқ мәсилә шуки, бу орунлар қанундин һалқиған тутуп туруш мәркәзлиридур. Бу орундики кишиләр пүтүнләй халиғанчә тутқун қилинған. Ула өзлириниң қачан қоюп берилидиғанлиқини билмәйду. Шундақла һечқандақ җинайәт садир қилған кишиләр әмәс. Бу орунлар хәлқара кишилик һоқуқ қанунлириға хилап, улар халиғанчә тутқун қилишниң типик мисаллириға вәкиллик қилиду. Бу хил ‹йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири' кишиләрни харлаш вә тән җазаси беришниң йолини ачиду. Шуңа, бу орунлар хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлиригә хилап болупла қалмай, у йәнә хитай өзи қол қойған хәлқара тән җазасиға қарши туруш әһдинамисигиму хилап."

Уйғур илидики "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" дә йетип чиққан бәзи гуваһчиларниң ашкарилишичә, бу лагерлар һәрбий түзүм билән башқурулидиған болуп, лагерда хитай тилини ишлитиши, һәптидә бир қетим мунчиға кириши, ағрип қалса өзиниң пулида давалиниши, һәр күни кәч саәт 12 дә ухлиши, әтигән саәт 6 дә қопуши, һәр күни байрақ чиқиришқа қатнишиши вә дөләт шеири оқуши шәрт икән. Күндилик паалийәтләрдә, һәр күни қанун-сиясәт, вәтәнпәрвәрлик дәрслиригә қатнишип, қизил нахша оқуши, хитай компартийәсигә вә һөкүмитигә, ши җинпиңға тәшәккүр шоарини үнлүк оқуш шәрт икән.

Шең шө ханимниң қаришичә, хитай компартийәсиниң уйғур елидики "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" гә хәлқара җамаәт вә хитай җәмийити җиддий инкас қайтуруши керәккән. Болмиса, буниң нәтиҗиси яхши ақивәт елип кәлмәйдикән.

Шең шө ханим йәнә мундақ дәйду: "бу мәсилидә уйғурларниң тәқдиригә диққәт қилишниң, уларға ярдәм қилишниң йәнә икки хил йоли бар. Униң бири, хитай чеграси ичидики хәнзу хәлқи. Йәнә бири, хәлқара җәмийәт чоқум бу мәсилидә орнидин дәс туруши керәк. Әгәр хәлқара җәмийәт буниңға көз юмса, бу ишниң ақивити уйғурлар билән чәклинип қалмайду. Чүнки, хитайниң һазирқи истибдат һөкүмранлиқ шәкли хитай җәмийити тәрипидин өзләштүрүлүп болди. Һазир биз һечқандақ бир районни ялғуз дейәлмәймиз. Хитайниң зор нопуси, иқтисади, сиясий, мәдәнийәт, илмий вә идеологийә җәһәтләрдики күчи дуняниң һәммә йеригә йетип барди. Әгәр хәлқара җәмийәт иттипақлишип, униң зораван һәрикитини тосмиса бәк кечикиду."

Шең шө йәнә "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" гә хитай җәмийитиниң қарши чиқиши керәкликини билдүрди. Униң қәйт қилишичә, "әгәр хитай җәмийити уйғурлар, тибәтләр вә моңғулларниң дәрд-әләмлиригә диққәт қилмиса, өзиниң әркинлик, демократийә вә қанунни қолға кәлтүрүш йолидики күришидә интайин зор тосқунларға учрайдикән."

Әнглийәниң "муһапизәтчи" гезитидә елан қилинған уйғурлар һәққидики мақалә шу күни йәнә әнглийәниң "хәлқара сода вақти" гезитидә көчүрүп бесилди. "хәлқара сода вақти" гезити бу хәвиридә уйғур елиниң "сақчи дөлити" дәк башқурулуватқанлиқи, "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" дики тутқунларниң миллий вә диний кимликлирини әйибләшкә мәҗбурланғанлиқини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт