Қазақ лагер шаһити җазира асәнқизи: “хитай дора вә окулларни ишлитиш арқилиқ бизни карға кәлмәс қилип қойди”

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2022.06.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Қазақ лагер шаһити җазира асәнқизи: “хитай дора вә окулларни ишлитиш арқилиқ бизни карға кәлмәс қилип қойди” Қазақ лагер шаһити җазира асәнқизи(оңда) “шәрқий түркистан миллий кеңиши” дә җаза лагери һаятида бешидин өткәнләрни сөзләп бәрди. 2022-Йили 28-май, мюнхен, германийә.
RFA/Erkin Tarim

Қазақ лагер шаһити җазира асәнқизи 28-май күни германийәниң мюнхен шәһиридә өткүзүлгән “шәрқий түркистан миллий кеңиши” дә зияритимизни қобул қилип, 1 йерим йиллиқ җаза лагери һаятида бешидин өткәнләрни биз билән ортақлашти. У, хитайниң лагерда дора вә окулларни ишлитиш арқилиқ өзлирини карға кәлмәс адәмгә айландуруп қойғанлиқини илгири сүрди.

“алди билән өзиңизни қисқичә тонуштуруп өтсиңиз қандақ?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрд: “мениң исмим җазира асәнқизи, шәрқий түркистан шинҗаң аптоном райони алтай вилайитиниң җеминәй дегән җайида туғулуп чоң болдум. Йешим 45тин 46гә қарап кетиватиду. Өзүм тиҗарәт билән шуғулланған әдәбиятчи идим. 2017-Йили 6-айниң 3-күни җаза лагериға қамалдим. 2018-Йили 12-айниң-25күни йерим кечидә қоюп берилдим-2019. Йили-6айниң-10күни зайсан чеграиси арқилиқ қануний йол билән қазақистанға келип, шу йили күзгә йеқин қазақистан пуқралиқиға өттүм”.

“хитай даирилири сизни немә дәп әйибләп лагерға қамиди?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “мән әдәбиятқа қизиқидиған язғучи болғачқа өйүмдә хитай дөлитиниң рухсити билән нәшр қилинған 5001гә йеқин китабим бар иди. Мән тиҗарәт билән шуғулланғачқа бир қанчә қетим қазақистанға берип кәлгәнидим. Хитай мени ‛сән немә үчүн қазақистанға берип кәлдиң? у, террорчи бир дөләт. Бу китабларни немә үчүн йиғдиң?‚ дәп сораққа тартти. Башқа соал соримиди”.

“җазира асәнқизи ханим сиз бир йерим йил җаза лагерида ятқанлиқиңизни дәп өттиңиз, у, йәрдә немиләрни көрдиңиз? сизгә қандақ муамилә қилди?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “биз 20 квадрат метир келидиған камирида яттуқ. Һаҗәтханиси, мунчисиму ичидә болған камерда, соғуқ семонтниң үстидә 19 киши бирликтә яттуқ. Мәзкур 19 кишиниң ичидә 19-20 яшлардики қизларму, 60 яштики аялларму бар иди. Биз турған камерда 60 яшлиқ бир оқутқучи аялму бар иди”.

“җазира ханим сиз турған камирида уйғурларму бармиди? лагерда немиләрни көрдиңиз? сизниң бешиңиздин немиләр өтти?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “мән туруватқан җайда қазақлар көп болғачқа лагердикиләрниң көпи қазақ иди. Мән турған лагерда 800-600 әтрапида адәм бар иди. Ениқ санини билмәймән тәхминән шунчилик адәм бар дәп ойлаймән. Буларниң ичидә ондәк уйғур, 30 әтрапида туңган бар иди. Бизни лагердин қоюп бәргәндә уйғурлар билән туңганларни қоюп бәрмиди. Бир икки уйғур қоюп берилгәниди. Лекин бир һәптидин кейин қайта тутуп кетипту. Лагерда бизгә берилгән йемәкләр һайванларға берилгән йемәкләргә охшаш иди. Биз ятқан камер қиштиму яздиму соғуқ иди. Қишта парни қәстән етиветәтти. Зимистан қиш күнлири соғуқ су билән мунчиға чүшәттуқ. Кейим-кечәклиримизни соғуқ су билән юяттуқ. Лагерда‚қараңғу өз‛дәп атилидиған бир камер бар иди. Бу әслидә җазалаш өйи икән. У йәрдә‚йолвас орундуқ‛дәп атилидиған бир орундуқ бар болуп, кишиләрни қийнаш үчүн бу орундуққа олтурғузатти. Бизгә бәзидә 4-5саәт өрә туруш җазаси берәтти. Мән турған лагер қазақистанға 80 километир узақлиқтики бир лагер болуп, җазалар башқа лагерларға селиштурғанда йәңгил икән. Мән лагердин чиққандин кейин башқа җайларда лагерда йетип чиққан кишиләр билән сөзләштим. Улар учриған җазаларниң наһайити еғир икәнликини, һәтта таҗавузға учриғанлиқини аңлатти. Мән уларниң исмини десәм болмайду. Чүнки улар һазирму хитайда, чәтәлгә чиқалмиди”.

“башқа немиләрни көрдиңиз?” дегән соалимизға җазира асәнқизи мундақ җаваб бәрди: “бизгә дәрс бәргән муәллим ‛биз қачан чиқимиз?‚, ‛бизни немишқа соғуқ җайда ятқузиду? бизниң тамақлиримиз немишқа начар?‚дәп сориғинимизда, у бизгә‛бу йәрдә бу үч соални сораш чәкләнгән, соримаңлар‚ дәп җаваб бәргәниди. ‛силәр җеминәйдики лагерда турғанлиқиңларға хош болушуңлар керәк‚ дәйтти. Демәк башқа җайлардики лагерларниң әһвали техиму бәк еғир икән. Бизму бәк қийналдуқ. Әтигәндин кәчкичә ши җинпиңниң башқа дөләтләргә елип барған зиярәтлирини телевизордин мәҗбур көрситәтти. Болупму һәр күни ши җинпиңниң африқиға елип барған зияритини көрситәтти. Биз дәрс бәргән муәллимләр бу хәвәрни көрситип туруп, ‛африқа дөләтлири бәк намрат, биз уларға малийә җәһәттин ярдәм қиливатимиз. Бизниң буниңдики мәқситимиз африқини хитайлаштуруш. Африқилиқлар билән той қилип уларни хитайлаштуруштин ибарәт. Силәр хитай тилини яхши өгиниңлар, кәлгүсидә дуняда пәқәтла хитай тили билән хитай пули ишлитилиду. Хитай тилини яхши өгәнсәңлар пайдисини көрисиләр‚ дәйтти”.

‛сиз лагерға кирип чиққандин кейин сиздә қандақ өзгириш болди?‚ дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “лагерға кирип чиққанларниң һәммисидә унтуғақлиқ бар икән. Мән бинаға киргәндә 1-қәвәт билән 2-қәвәт оттурисида езип қалимән. Мән базарға көктат алғили чиққанда чоқум бири мени елип чиқиши керәк. Мән әдәбиятқа қизиқаттим, бурун 1500 әтрапида китабим бар иди. Бурун қазақистанлиқ язғучи мухтар шаханоф, мукагали макатайәф вә маралтай қатарлиқ шаирларниң шеирлирини ядқа биләттим. Һәтта қайси шеирниң қайси бәттә икәнликиниму биләттим. Һазир бир мисра шеирму ядимда йоқ. Хитай дора берип каллимиздики һәммә нәрсини унтулдурған охшайду. Бу әһвал лагерға кирип чиққан һәммә адәмдә көрүлүветипту. Бизни ишқа қизиқмайдиған давамлиқ уйқуси келидиған, лагерда ядлатқан вә көргән ишлардин башқа һечқандақ иш ядида йоқ, ләқва адәмгә айландуруп қойди. Қазақистан хәлқара қануний ярдәм гурупписи дәп бир орган бар. Бу тәшкилат һазирғичә лагердин қутулуп чиққан 50 әтрапида кишини дохтурға көрсәтти. Буларниң һәммисиниң хуйи өзгирип қорққақ, унутқақ болуп кәткәникән. Мәнчә буларниң һәммиси хитай лагерда бизгә бәргән дора, урған окуллардин болған болса керәк”.

Җазира асәнқизи лагердин қутулуп қазақистанға чиқалиған йүзләрчә лагер шаһитлиридин бири болуп, һазир қазақистанда паалийәтләргә иштирак қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.