Шаһитларниң баянидики лагерлар: системилиқ қийнақ вә инсанийәткә қарши җинайәтләр (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.03.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Қазақистандики уйғур анилар хитайниң уйғурларға қаратқан зорлуқ-зумбулуқини қаттиқ әйиблиди
Photo: RFA

Хитайниң уйғур диярида қурған лагерларда мәвҗут системилиқ қийин-қистақ шәкиллири һәққидә тәйярлиған мәзкур мәлуматимизниң бүгүнки санида мәхсус қиз-аялларниң лагерда йәнә қандақ охшимайдиған қийин-қистақларға елинидиғанлиқи тоғрулуқ тохталмақчимиз.

Қиз аяллар, анилар физиологийәлик вә психологийәлик қийин-қистақларға тәңла учрайду

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә қурған лагерлирида, йеқинқи 4 йилдин буян қанунсиз һалда кәң көләмдә тутқун қилинған бигунаһ уйғур, қазақ вә башқа тутқунларға йүргүзүлүватқан қийин-қистақлар һәққидики радийомизда зиярәт қилинған ондин артуқ шаһитлардин уларниң лагер вә тутуп туруп орунлиридики бешидин кәчүргән зулумларни қайта-қайта хатириләп вә түрләргә айрип чиқтуқ.

Хитайниң уйғур елидә қурған лагеридин қутулуп чиққан тунҗи аял шаһит сүпитидә 2018-йили сентәбирдә, әркин асия радийомизниң зияритини қобул қилған 29 яшлиқ меһригүл турсун хитайниң зулмәтлик камерлирида йүз бериватқан инсанлиққа қарши җинайәтлирини дуняға әң дәсләп һәмдә тәпсилий паш қилғаниди.

Меһригүл турсун, 2015-йили майда, мисирдин чәрчәндики аилисини йоқлаш үчүн қайтқинида қучақтики әмдила қирқи чиққан 3 кезәк балилиридин айрилип тутқун қилинип, 2015-йили, 2017-йили вә 2018-йили қайта-қайта 3 қетим тутуп туруш орни вә лагерға қамалған.

Даириләр уни тутқун қилғанда пәқәтла меһригүлла әмәс, униң емиватқан 3 кезәк балисиму ана сүтидин мәһрум қалдурулуп, 4 инсан бирақла хитай зулумниң биваситә қурбаниға айланған. Анисидин вә сүттин айрилған балилар, сақчиларниң қолида қийналған, айларчә дохтурханида даваланған болсиму, давалаш үнүм бәрмәй улардин бири өлүп кәткән. Қалған иккисниңму нормал йетилиши еғир тосқунлуққа учриған вә охшимиған кесәлләргә гириптар болған.

Қийин-қистақ, хорлаш усуллири 30 хилдин ашиду

Меһригүл 2017-йили 4-айда лагер қурулғанда қайта тутулуп чәрчәндики лагер қилинған чәрчән наһийәлик бихәтәрлик идарисиниң йәр асти қамақханисиға қамалған. 3 Ай җисманий вә роһий хорлашларға учраш сәвәблик тутқақлиқ кесилигә гириптар болуп қалғандин кейин давалинишқа қоюп берилгән. У әң еғир вә әң дәһшәтлик қийин қистақниң дәл шу лагерлар башланғанлиқини шәрһләйду.

Меһригүл, бешидин өткәнлиригә асасән йәкүнлишичә әң азаблиқ болидиған қийин-қистақлар:

1-Бешиға қара халда кийдүрүп һечқандақ сәвәбсизла елип меңиш.

2-Еғир һақарәтлик тиллаш, силкиш.

3-Келограм әтрапида қол вә пут четилған кишәнләр билән қамап қоюш

4-Емитиватқан аниларни балисидин айриш сәвәблик келип чиқидиған чидиғусиз роһий вә җисманий азаб вә сүт бези яллуғи қатарлиқ кесәлликләр.

5-Давалимаслиқ

6-Тамақтин қисиш

7-Су бәрмәслик

8-Бир камерға 40-30 тин адәмни қистап тиқиш сәвәблик келип чиқидиған ухлайдиғанға вә һәрикәт қилидиғанға йәр йетишмәслик

9-Ихтияри тәрәт қалдурмаслиқ, тәрәт қетим сани вә вақитни қисиш

10-Икки саәттинла нөвәтлишип ухлаш, қалғанлирини саәтләп өрә турғузуп қийнаш.

11-Охшимиған сәвәбләр билән ялиңачлап қоюш

12-Һәр хил әсвабларға селип мәҗбурий бәдән тәкшүрүш сәвәбини билдүрмәслик

13-Мәҗбурий қан елиш

14-Мәҗбурий дора ичкүзүп вә окул қоюш

15-Һйизни дора арқилиқ мәҗбурий тохтитиш

16-Тазилиқ қәғизи, чиш тазилаш буюмлири, сопун, лөңгә қатарлиқ әң әқәллий тазилиқ боюмлириниму бәрмәслик

17-ююндурмаслиқ, кир кийимләрни айлап кийишкә мәҗбур болуш

18-Сап һава вә күн нуридинму мәһрум қалдуруш.

19-Һәрбийчә түзүмгә зорлаш. Хитайчә қанун вә қизил нахшиларни қисқа муддәт ичидә яд елишқа мәҗбурлаш, бир камерда бири ядлап болалмиса һәммисини қошуп коллектип җазалаш

20-Бир бири билән гәп қалдурмаслиқ, уйғурчә сөзлишиши чәкләш, бир биригә ярдәм қалдурмаслиқ

21-Күндә 24 саәтлик барлиқ һәрикити көзитиш аппарати астида болуш.

22-Күндә һәрбийчә йотқан йиғишқа мәҗбур болуш, бир адәмниң қаттиқ өлчәмгә чүшмигинидә бир адәмниң баһанисидә пүтүн камер бойичә коллектип ач қоюп җазалаш

23-Мәҗбурий чечини чүшүрүш

24-Сораққа елип чиқилип йолвас орундуқта саәтләп күнләп тән җазаси вә һақарәт қорқутуш билән сорақ қилиш

25-Ток тоқмақ, резинкә тоқмақ таяқ тепик қатарлиқ усуллардики тән җазалири

26-Токлуқ орундуқ

27-Мусулманлиқи вә кимликини инкар қилиш

28-Өзи қилмиған җинайәтләргә мәҗбурий иқрар қилдурулуш

29-Тутқун қилинғанда йенидики барлиқ зибу-зиннәт, қиммәт баһалиқ нәрсиләр мусадирә қилиниш

30- Адвокат тутушқа, аилисидикиләр билән көрүшүшкә рухсәт қилмаслиқ

31-Бәзән гундипайлар тәрипидин гирим қилип, кийим кийдүрүп, җинайитигә иқрар қилдуруп, лагерда болғанларни инкар қилдуруп мәҗбурий ведиоға елиш.

32-Өлүп қалсиму җәситигә һөрмәт қилмаслиқ һәтта өлүкни хорлаш, чечидин сөрәп елип меңиш.

33-Мәһбусларниң җәситини өйгә қайтурулмаслиқ

34-Аилисидикиләрниң тутқун қилинғанлиқи, өлгәнлики яки өзидин кәчкәнликини һәққидә ялған учурлар билән азаблап қийнаш

35-Өлүм җазаси, өмүрлүк җаза берилидиғанлиқи билә тәһдит селип һаяттин үмидини үзүшкә қисташ

Тирик җанлар, роһлар һәтта өлүкләрму хорлиниду

Өзи ятқан лагерда икки ай җәрянида камердашлиридин 9 ниң өлүмигә шаһит болған меһригүлниң билдүрүшигә қариғанда, лагерда тән вә роһни тәңла азаблайдиған бу қәбиһ нормаллаштурулған вә системилашқан қийин-қистақ усуллири лагердики чоң кичик, ағриқ сақ демәй һәмила аялларға охшаш елип беридиған болғачқа, тутқунлар аста аста зәиплишип, роһи бәрдашлиқ бәргән тәқдирдиму бәзилири җисманий җәһәттин бәрдашлиқ берәлмәй аста аста зәиплишип, оруқлап, өлүп, шаллиниш җәряни икән.

Йеқинқи 4 йилда лагерларға елип кәткәнләр ичидә қорқунчлуқи өлүм-йетим әһваллириниң пәвқуладдә көп болуши лагер шаһитлири ейтиватқан мана бу ач қоюш, қаттиқ җисманий вә психикилиқ қийин-қистаққа елиш, давалимаслиқ вә башқа әһваллар билән биваситә бағлинишлиқи барлиқиниң дәлили болупла қалмай хитай һөкүмитиниң инсанийәткә қарши җинайәтлири һәмдә ирқий қирғинчилиқиниңму җинайи пакитлири хәлқара җәмийәтниң қаттиқ әйиблишигә учримақта.

Хитайниң лагердики җинайәтлиригә шаһит болмақниң өзиму еғир роһй қийнаш

2018-Йил 26-декабир, җорҗи вашингтон университетиниң оқутқучиси шан ройерс “шинҗаңдики вәһимә вә нәпрәт: 21-әсирдики етник тазилаш” намлиқ мақалә елан қилип, лагер түзүминиң пүткүл уйғур җәмийитигә селиватқан зийинини анализ қилған. У лагердики бундақ “нормаллаштурулған” күндилик психик җазалаш пәйда қилидиған ақивәт, әмәлийәттә тән җазасидин нәччә һәссә еғир болғанлиқтин лагерларда тутқунлар учраватқан тән җазалиридин сөз ечип олтурмайдиғанлиқини мәхсус әскәртип өткән. У лагер ичидики тутқунлардин сирт, лагер ичидики уйғур сақчилар яки оқутқучиларниң һәммисиниңла охшимиған дәриҗидә роһий зәрбигә учрайдиғанлиқини, йәнә келип лагерларниң мәвҗутлуқи уйғурларниң һаятиниң бир парчисиға айлинип қалған бир шараитта кишиләрниң һәркүни лагерға тутулуштин ибарәт бир тәһдит ичидә яшишиниң толиму еғир бир бесим икәнликини баян қилған.

Өзи тутқун болмисиму 2017-йили ғулҗидики лагерда оқутқучи болуш җәрянида бигунаһ тутқунларниң дәл шундақ вәһшийләрчә қийин-қистаққа елиниш җәрянлириға шаһит болған шиветсийәдики қазақ лагер шаһити сайрагүл савутбай “хитай һөкүмити 21-әсирдә уйғур елидә кәң көләмлик йүргүзүватқан системилиқ қийин-қистақлириниң әмәлийәттә дәл бу бигунаһ бу кишиләр аилидин айрип бешиға қара халта кийдүрүп елип маңғандин башлиниду. Чүнки бу вәһимә тутқунға учриғучила әмәс пүтүн аилисигә униш сөйгән адәмлириниң һәммисигә тәң келиду” дәйду.

Лагердики қийнаш әсваблири шаһитларниң дегинидинму көп

У меһригүл вә башқа лагер шаһитлири баян қилған қийин қистақ вә җазалаш усуллириға өзиму гуваһ икәнликини билдүргәндин башқа йәнә баян қилған лагерда илгири өзи вә башқилардинму аңлапму бақмиған қйнаш әсваплирини өз күзи билән күргәнликини тәпсилий баян қилип бәрди:

Лагерда сораққа елип чиқилған тутқунлар камерасиз җазалаш өйидә һәр хил әсваблар билән искәнҗигә алидиған болуп, у кишиләр сорақтин йерим һалда сөрәп елип чиқилғанда болса, уларниң тирнақлири еливетилгәнликлиригә шаһит болған. Улар михлиқ орундуққа олтурғузулған болғачқа янпашлири ләхтә болуп қанап яриланған һаләттә чиқидикән.

Йәни йолвас орундуқтин башқа, михлиқ орундуқ, токлуқ орундуқлар һәм мәвҗут.

Сайрагул өз күзи билән көргән йен җазаси берилидиған тоқмақларниңму түрлири һәр хил болуп, қара резинкә тоқмақ, кавчок қойма тоқмақ, токлуқ тоқмақ, томур туруба. Чоң зәнҗир вә есип урушқа ишлитидиған әсваблар.

Сайрагүлниң күзитишичә гундипай вә сақчиларниң бу хил җазалаш әсваблирини ишлитиштә тәҗрибилик вә маһирлиқидин уларниң мәхсус тәрбийәләштин өткәнликини, қийин қистақ усуллириниң системилиқ икәнликидин бешарәт беридикән.

Узун муддәтлик системилиқ вәһший қийин қистақ-аста характерлик өлтүрүш

Сайрагүлниң ейтишичә “тутқун” ларға сиясий өгиниш, өзини тәкшүрүш, қизил нахша ейтиш, хитай тилини өгиниш вә һакиммутләқ ши җинпиңға рәһмәт ейтиш қатарлиқ бир йүрүш хитайлаштуруш мәшғулатлириму әмәлийәттә системилашқан лагердики күндилик мислисиз давам қилидиған роһий вә психикилиқ қийнаш һесаблинидикән.

Мусулманларниң диний пәрзлирини ада қилишни вә һалал-һарам дейишләрни чәкләш, йәнә етиқади вә турмуш өрп-адәтлиригә зит һалда чошқа гөши йейишкә зорлаш, ғурурини сундуруп қатарлиқ һәрхил рәзил васитиләрни ишлитиш вә уларни милләт кимликидин, милләт роһи, тили, диний етиқади, инсани ғурури қатарлиқлардин ваз кечишкә мәҗбурлимақта.

Җаза лагерлиридики бу хорлаш, миллий зулум, ач қилиш, дәм алалмаслиқ, адәмни хамуш қилидиған дориларни йейишкә мәҗбурлиниш вә қийин-қистақ қатарлиқ системилашқан зулумлар, бигунаһ тутқунларниң роһий җәһәттин азаблиниши вә саламәтликиниң начарлишиши билән өлүп кетиш әһваллири үзлүксиз садир болмақта икән.

Сайрагүл лагерда давам қиливатқан җинсий басқунчилиқ өз ичигә алған сетилмилиқ еғир җинсий паракәндичилик вә хорлашларниң инсанийәткә қарши җинайәт вә кишилик һоқуққа еғир һалдики таҗавуз қилиш характериниң еғирлиқидин, қийин-қистақниң йеңи бир пәллисини көрситидиғанлиқини баян қилди. Мәзкур темидики программимизниң кейинки қисимлирида системилиқ басқунчилиқ вә системилиқ туғмас қилиништәк әһваллар һәққидә мәхсус тохтилимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт