Алмутада сабиқ миллий армийә офитсери, алим вә язғучи батур әршидиноф аләмдин өтти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-07-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Батур-әршидиноф (ахирқи қатарда оңдин биринчи) уйғуршунас алимлар билән биргә. 1970-80-Йиллар.
Батур-әршидиноф (ахирқи қатарда оңдин биринчи) уйғуршунас алимлар билән биргә. 1970-80-Йиллар.
RFA/Oyghan

Батур әршидинофниң йеқин сәпдиши, тарихчи мунир йерзин болупму 1960-йиллардин буян мәрһум билән йеқин арилашқанлиқини, униң қазақистандики пүткүл һаятиниң уйғуршунаслиқ илмигә беғишланғанлиқини оттуриға қойди.

13-Июл күни алмута шәһиридә сабиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң миллий армийә офитсерлиридин бири, әйни вақитта һәрбий сәптә вә андин миллий армийә офитсерлирини тәйярлаш мәктипидә бир нәччә йил ишлигән, алим вә язғучи батур әршидиноф 92 йешида аләмдин өтти. 

Шу күни саәт 2 дә алмута шәһиридики уйғурлар зич олтурақлашқан султан қорған мәһәллиси мәсчитидә җүмә намизи вақтида мәрһумниң намизи чүшүрүлүп, шу райондики қәбристанлиққа дәпнә қилинди.

Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарихчи доктор абләт камалофниң ейтишичә, батур әршидиноф өткән әсирниң 40-йиллири уйғур елидә партлиған миллий-азадлиқ һәрикәткә қатнишип, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң муһим лавазимлирида әмгәк қилған қазақистандики тонулған шәхсләрни бири болған икән. У батур әршидинофниң уйғур елидә өткән һаяти һәққидә тохтилип, мундақ деди: «батур әршидиноф 1926-йили қазақистанниң панфилоф наһийисигә қарашлиқ яркәнт шәһиридә дуняға кәлгән. Совет һакимийитиниң йәттису тәвәсидә йүргүзгән 30-йиллардики коллектиплаштуруш сиясити ақивитидин униң аилиси уйғур елиниң или вилайитигә көчүп кетишкә мәҗбур болған иди. Батур әршидиноф дәсләптә ғулҗа шәһиридики ‹рошән' мәктипидә, андин бәйтулла мәдрисисидә билим тәһсил қилған. У 1944-йили үрүмчи шәһиридики педагогика институтиниң тил вә әдәбият факултетини тамамлиғандин кейин, бир аз вақит рошән мәктипидә устазлиқ қилған. Үч вилайәт миллий-азадлиқ қозғилиңи партлиғандин кейин, 1946-йили батур әршидиноф һәрбий хизмәткә чақиртилиду. У миллий армийә баш штаби қармиқида ечилған баяндай һәрбий мәктипидә, ғулҗидики баш штабта бир йил, андин баяндай һәрбий мәктипидә оқутқучи болуп икки йил ишлиди» 

Абләт камалоф батур әршидинофниң миллий армийәдики хизмәтлири юқири баһалинип, бир нәччә орден вә медаллар билән тәқдирләнгәнликини көрситип, йәнә мундақ деди. «1949-Йили уйғур елини коммунистик хитай һакимийити бесивелип, миллий армийә хитай хәлқ-азадлиқ армийисиниң 5-корпусиға өзгәртилгәндин кейин, батур әршидиноф 1950 вә 1952-йиллар арилиқида шу корпусниң қәшқәрдики 13-девизийәсиниң қомандани мәмтимин иминофниң штабида иш башқурғучи-шәхсий катиплиқ лавазимини атқурған. Андин кейин у үрүмчидики өлкилик партийә мәктипигә икки йиллиқ оқушқа әвәтилип, уни 1954-йили тамамлайду вә өлкилик демократик яшлар комитети тәшвиқат бөлүм башлиқиниң орунбасари болуп ишләйду. Батур әршидиноф 1958 вә 1960-йиллири бейҗиңдики алий партийә мәктипидә оқуп, коммунистик яшлар комитетиниң иккинчи секретари лавазимиға бәлгиләнгән иди. Әмма шу йиллири пүткүл әлдә әвҗ алған тәқибләш сиясити сәвәбидин 1961-йили қазақистанға көчүп чиқишқа мәҗбур болған.»

Батур әршидиноф өткән әсирниң 80-йиллири, йәни қазақистан пәнләр академийәси йенида уйғуршунаслиқ институти қурулғандин кейин, бир нәччә йил мабәйнидә униң уйғур әдәбияти вә сәнити бөлүмидә ишлигән иди. Шу бөлүмдә униң билән биллә ишлигән алимә, филологийә пәнлириниң доктор намзати, һазир абай намидики қазақ педагогика университетида оқутқучилиқ қиливатқан гүлнарә авутова мәрһумниң уйғур әдәбияти вә фолклор тарихи бойичә көплигән әмгәкләрни язғанлиқини илгири сүрди. Униң ейтишичә, өткән әсирниң болупму 50 вә 60-йиллири хитайниң уйғур елидә елип барған сиясити нәтиҗисидә қошна совет иттипақиға көчүп чиқишқа мәҗбур болғанлар ичидә көплигән уйғур зиялийлири, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң әзалири, миллий армийә офитсерлири һәм җәңчилири болған икән. Батур әршидинофму шулар қатарида алмута шәһиригә келип орунлишип, әдәбий иҗадийәттин ташқири йәнә илмий паалийәт биләнму шуғулланған икән. 

У мундақ деди: «батур ака алди билән мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң әдәбиятлар ара мунасивәтләр бөлүмидә узун вақит ишлиди. Андин 1986-йили уйғуршунаслиқ институтиға йөткилип, у йәрдә бәш-алтә йил ишлиди. Батур ака һөрмәтлик дәм елишқа чиққандиму илимдин қол үзмәй, илгири йүргүзгән тәтқиқатлирини толуқлаш, системилаштуруш вә нәшр қилиш, шундақла уйғур мәктәплири үчүн әдәбият дәрсликлирини йезиш билән шуғулланди. Батур акиниң йәнә бир алаһидилики, у пәқәт қазақистанла әмәс, бәлки оттура асия вә шинҗаң-уйғур аптоном райони даирисидиму дастаншунас, әдәбиятшунас вә муқамшунас сүпитидә кәң тонулған иди. У уйғур хәлқ еғиз иҗадийити вә классик әдәбияти, шундақла уйғурниң он икки муқами мәсилилири бойичә шуғуллинип, бу җәрянда көплигән әмгәкләрни яратти. Батур ака болупму хәлқ дастанлирини топлаш, елан қилиш вә тәтқиқ қилиш ишлириға алаһидә көңүл бөлди»

Гүлнарә авутованиң тәкитлишичә батур әршидиноф йәнә 19-әсирниң биринчи йеримида яшап иҗад әткән абдуреһим низари, норузахун зияи вә турди ғәрибийләрниң шәрқ әдәбияти әнәнисидә йезилған «муһәббәт дастанлири» топлимиға киргән әсәрлириниң алаһидиликлирини тәпсилий тәтқиқ қилған икән. У шундақла 2003-йили «дастанлар дунясиға саяһәт» намлиқ йәнә бир монографийәсини нәшр қилған.

Гүлнарә авутова батур әршидинофниң йәниму көплигән әмгәкләрни нәшр қилғанлиқини, шуларниң ичидә «он икки муқам һәққидә», «20-әсир уйғуристан намайәндилири», үч томлуқ «уйғур бәдиий тәпәккур тарихи» намлиқ монографийәлириниң тәтқиқатчиларда, китабханларда зор қизиқиш һасил қилғанлиқини, буниңдин ташқири йәнә мустәқиллиқ, азадлиқ мавзулирида бир қатар шеирлириниң аммиви ахбарат васитилиридә пат-пат елан қилинип турғанлиқини оттуриға қойди. 

Батур әршидинофниң йеқин сәпдиши, тарихчи мунир йерзин болупму 1960-йиллардин буян мәрһум билән йеқин арилашқанлиқини, униң қазақистандики пүткүл һаятиниң уйғуршунаслиқ илмигә беғишланғанлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт