Өзбек язғучиси абдулла қадириниң өлүми вә униң наһәқ делосидики уйғурларға даир баянлар

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013.07.30
Abdulla-Qadiri-xatire-suret-oz-imzasi.jpg Абдулла қадириниң һаят чеғида өз имзаси билән қалдурған сүрити (мәнбә: “абдулла қадири вә өзбек романиниң туғулуши”, 2008, әнқәрә)
RFA/Qutlan

Абдулла қадири 1920-йилларда язған икки романи - “өткән күнләр” вә “меһрабтин чаян” билән заманиви өзбек романчилиқиниң муқәддимисини ечипла қалмастин, бәлки йәнә 20-әсирдики түркий хәлқләр әдәбиятида тарихий романчилиқиниң надир үлгисини тиклигән устаз язғучидур.

Орта асияда болшевикләр һакимийити тиклән]ген 1920-йилларда өзиниң әдәбий иҗадийитидики юқири пәллисини яратқан абдулла қадири кейинчә мәпкурә җәһәттин қизил реҗимниң еғир бесимиға дуч келиду. “өткән күнләр” романи дәсләп әрәб йезиқи билән нәшр қилинғандин кейин орта асия районидила әмәс, бәлки қәшқәрийидики уйғур оқурмәнлири арисидиму күчлүк тәсир қозғайду. Әмма 1928-йили язғучиниң иккинчи романи “меһрабтин чаян” славян йезиқи билән нәшр қилинғандин кейин, йезиқ охшимаслиқи сәвәбидин уйғурлар арисиға көп тарқилалмайду. язғучиниң нами пүткүл орта асияға кәң тонулуши билән биргә униңға болған сиясий бесимму һәссиләп ашиду. 1929-Йиллардин башлап абдулла қадири қизил мәпкурәниң күчлүк бесими астида “абид кәтмән” қатарлиқ советлар иттипақиниң коллектиплаштуруш вә колхоз турмушини мәдһийиләйдиған әсәрләрни йезишқа мәҗбур болиду. язғучи 1937-йили сталин қозғиған чоң тазилашта қолға елинип, 1938-йили 5-өктәбирдә алий сот һәрбий коллегийиси тәрипидин өлүмгә һөкүм қилиниду. Әмдила 43 яшқа киргән талантлиқ язғучи қизил реҗимниң наһәқ қурбаниға айлиниду. Шуниңдин кейин абдулла қадириниң әсәрлири таки 1956-йили язғучиниң нами әслигә кәлтүрүлгүчә болған 20 йил мабәйнидә советлар иттипақида чәклиниду. Пәқәтла 1950-йилларниң ахирқи йиллири қайта йоруқ көрүшкә башлайду.

1960-Йили язғучиниң “өткән күнләр” вә “меһрабтин чаян” романлири ташкәнттики “шәрқ һәқиқити” нәшрияти тәрипидин уйғур кона йезиқида тәңла нәшр қилинип тарқитилиду һәмдә уйғур оқурмәнлири билән қайта йүз көрүшиду. 1980-Йилларниң башлирида бу икки роман шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин қайта нәшр қилинип оқурмәнләрниң қизғин қарши елишиға сазавәр болиду. Лондон уйғур ансамбилиниң мәсули әзиз әйса әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип өзиниң абдулла қадириниң романлирини оқуған чағдики тәсиратлирини баян қилди.

Абдулла қадири наһәқ өлтүрүлүп топ-тоғра йерим әсир өткәндә язғучиниң делосидики мәхпий сирлар ашкара болушқа башлиған. Ташкәнттә чиқидиған “шәрқ юлтузи” журнилиниң 1992-йиллиқ санлирида әдиб нәбиҗан бақиниң “қәтлинамә: абдулла қадирини кимләр, қандақ йосунда, қәйәрдә, қачан вә немә үчүн қәтли қилди?” намлиқ һөҗҗәтлик мақалиси елан қилинған. Бу мақалидә аптор к г б архипидики абдулла қадириниң делосиға мунасивәтлик мутләқ мәхпий һөҗҗәтләргә тайинип мәрһум язғучиниң наһәқ өлүмигә сәвәб болған сирларни ашкара қилған. Диққәткә сазавәр йери шуки, к г б архипидики абдулла қадириниң делосида қәшқәрийигә даир баянларму орун алған. Мәлум болушичә, 1935-йилларда қәшқәрдин кәлгән бир уйғур содигәр язғучи абдулла қадирининиң ташкәнттики өйигә издәп кәлгән. У киши абдулла қадириға “өткән күнләр” романиниң қәшқәрдики уйғур оқурмәнлири арисида алқишқа еришкәнликини, мумкин болса кирел йезиқидики бу әсәрләрни әрәб йезиқи билән бастуруп қәшқәрдә тарқитиш ойи барлиқини ейтқан. Абдулла қадири буниңдин бәкму сөйүнүп, өз әсәрлириниң уйғурлар вәтинидә тарқилишиға разилиқ бәргән. Абдулла қадириниң өйидә болған бу көрүшүшкә бир қисим өзбек язғучи-шаирлири билән бир қатарда яш шаир ғапур ғуламму қатнашқан. Ваһәләнки, аридин бирқанчә йиллар өтүп, абдулла қадири тәқиб астиға елинғанда униң аталмиш “җинайи қилмишлири” қатарида ашу қетимқи қәшқәрлик уйғур содигәр билән болған сөһбәтму тартип чиқирилған.

Ғапур ғулам имзаси билән дөләт бихәтәрлик органлириға тапшурулған гуваһлиқ хетидә абдулла қадирини “милләтчи, диний мутәәссип һәмдә русларға вә шуралар иттипақиға қарши унсур” дәп әйиблигән. Ғапур ғулам йәнә абдулла қадирини қәшқәрлик содигәр арқилиқ өз романлирини уйғурлар арисиға тарқитишқа вә өзиниң әксилинқилабий идийисини қәшқәрийигә йейишқа урунған дәп гуваһлиқ бәргән. Униңдин башқа, к г б архипидики абдулла қадириниң “җинайәтнамә” сидә йәнә мәрһум язғучиниң замандашлиридин айбег, абдулла қаһар, уйғун, хәмит алимҗан қатарлиқларниң имзасидики гуваһлиқ хәтлириму орун алған.

Әзиз әйса әпәнди абдулла қадириниң тарихий романлири үстидә тохтилип, униң әсәрлириниң ялғуз өзбек әдәбиятидила әмәс, бәлки уйғур оқурмәнлири арисидиму зор тәсиргә игә икәнликини тәкитлиди. Шуниң билән биргә у йәнә абдулла қадири вә униң тарихий романлирини язғучи абдуреһим өткүрниң тарихий романлири билән селиштурма қилди.

Тәпсилатини аваз улиништин аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.