Almatada ataqliq sha'ir sawut iskenderof xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-02-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq sha'ir merhum sawut iskenderof.
Ataqliq sha'ir merhum sawut iskenderof.
RFA/Oyghan

21-Féwralda almatada ataqliq sha'ir sawut iskenderofning wapat bolghanliqining bir yilliqi munasiwiti bilen uni eslesh murasimi bolup ötti.

Uningda sözge chiqqan sha'irlar abdughopur qutluqof, janat exmidi, mehemmet'imin obulqasimof, mirzaxmet mérimof, xurshidem ilaxunowa, patigül meqsetowa, "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri érshat esmetof, sheherlik Uyghur étno-medeniyet merkizi xanim-qizlar kéngishining re'isi extirim exmetowa, siyasetshunas qehriman ghojamberdi we bashqilar edibning ömür bayani, ijadiy pa'aliyiti heqqide öz pikirlirini otturigha qoyup, uning qazaqistan Uyghur edebiyatining tereqqiyatigha qoshqan töhpisini yuqiri bahalidi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan sha'ir mehemmet'imin obulqasimof s. Iskenderofning sha'ir bolup yétilishide, bolupmu kichik dadisi, qazaqistan Uyghur edebiyati asaschilirining biri, öz dewride stalinning qanliq teqiblirining qurbani bolghan körneklik sha'ir hézim iskenderof ijadiyitining qattiq tesir qilghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Sir emeski, s. Iskenderof ijadkarlardin, asasen, bir xil endaz, bir xil shekil we bir xil mezmunda yézishni telep qilghan atalmish sotsiyalistik ré'alizm ijadiy uslubidin, bashqilargha qarighanda, xélila baldur qol üzüp, kishilik jem'iyitidiki, öz milliti wekillikidiki weqe-hadisilerni, hayatiy sergüzeshtlerni özining exlaqiy-éstétik köz qarishidin kélip chiqip teswirleshke ötken edib. Buningda, yenila, turmushni öz eyni ochuq-ashkara teswirlesh, hayatiy heqiqetlerni - u qanchilik achchiq bolsimu - eynen toghra yorutush teqezza qilinidighan ré'alizm uslubi, bolupmu, abay ijadiy mektipining ijtima'iy, tenqidiy tepekkur uslubi gewdilinidu. Bu uslub edib ijadiyitining méghizliq mezmuni bilen özekdashtur. S. Iskenderof tebi'eten xushqamet, xushpéyil, xush'awaz we xushmu'amile adem bolghanliqi uning bilen yurtdash, xizmetdash, sirdash we mungdash bolghanlargha yaxshi melum. U özining jénini jehennem otida köydürgen millet teqdirige biwasite munasiwetlik oy-pikirlirini, tenqidiy mulahizilirini, otluq arzu-isteklirini shé'iriy til bilenla emes, shundaqla dutar tili bilen, xelqning esirler halqighan gah quwnaq, gah mungluq we dilreba elneghmiliri bilenmu ipadilep ötken ot nepes edib idi."

Melumki, 1939-yili Uyghur élining jaghistay yézisida dunyagha kelgen s. Iskenderof deslepte toluqsiz ottura mektepte, andin ghulja shehiridiki exmetjan qasimi namidiki darilmu'elliminde bilim aldi. 1958-Yili u xitay kommunistik hakimiyiti yürgüzgen "Istil tüzitish, ongchil we yerlik milletchilikke qarshi turush" siyasitining qurbanigha aylinip, lenteyzi xéngigha terbiyilinishke palan'ghan idi. 1959-Yili u qazaqistan'gha köchüp chiqip, almata wilayiti Uyghur nahiyisige qarashliq ghaljat ottura mektipide, andin abay namidiki qazaq pédagogikiliq institutining til-edebiyat fakultétida oqushni dawam qildi. Shu yilliri s. Iskenderof almata shehiridiki qazaq radi'osi yénidiki Uyghur anglitishlirida "Asman'gha tükerseng, özüngge chachraydu" namliq mawzuda öz nutqi we shé'irliri arqiliq xitay kommunistik partiyisining Uyghur diyarida yürgüzüwatqan dehshetlik zulumlirini dunyagha yetküzüp turdi. U bir nechche yil ustazliq qilip, andin uzun waqit dawamida "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" we "Yéngi hayat" gézitliride her xil lawazimlarda emgek qildi. Sha'ir "Tinchliq ilhamliri", "Kim küchlük?", "Tügimes arman", "Gheniymet demler, "Derdi yoq demsen méni", "Kechür méni, diyarim" namliq shé'irlar toplamlirining aptori bolup, köpligen eserliri qazaq, qirghiz, özbék tillirigha terjime qilin'ghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan merhumning kesipdishi, tonulghan zhurnalist yadikar sabitof ötken esirning 90-yilliri s. Iskenderof bilen bille "Yéngi hayat" gézitide ishlesh jeryanida yéqindin arilashqanliqini eslep, mundaq dédi: "Bir küni parangliship olturup u: ' ukam, stalin dégen dahi ölgen chaghda pütkül mektepte yigha-zar bolup ketken. Men yighlap özümni basalmay qaptimen. Hazir qarap baqsam, u dehshetlik adem bolghan iken' dédi. Men mushu toghriliq eser yazsang bolidiken dédim. Shuning bilen u 'isit shu yigham' dégen shé'ir yézip élip keldi. U shé'irini mundaq dep bashlidi:

Gödekliktur belki eqil tolmighan,
El qatari menmu shunda yighlighan.
Ölümige qayghursammu haza qip,
Kimlikini lékin ilgha qilmighan.

Teripletti shöhritini, shenini,
'xelqlerning dahiysi' dep namini.
Shunga, belkim, dewran bolghan bu ölüm.
Dert-hesretke salghan barche ammini.

Epsus, shunche dilkorluqqa bérilip,
Kétiptimiz ilahidek sighinip.
Emdi kélip lewni chishlep yürimiz,
U dahining siri bizge échilip.

Hakim mutleq textide u kérilip,
Ötken iken qoli qan'gha milinip.
Milyonlighan eziz janlar bigunah,
Qiriliptu shunda qetl qilinip.

Teqdirimiz échindurup héli men,
Lenet oqup namin tilgha alimen.
Isit-isit shu yighamni oylisam,
Öz-özümdin relle bolup qalimen."

Y. Sabitof shu chaghda s. Iskenderofning sha'irliq talantigha nahayiti minnetdar bolghanliqini, shuning bilen bille uninggha stalinning Uyghurlargha qarshi élip barghan satqunluq siyasiti, köpligen tarix sirlirining ashkara boluwatqanliqi heqqide éytqanliqini bildürüp, sözini mundaq dep dawamlashturdi: "Bizning 1944-yilqi sherqiy türkistan inqilabimizgha he dep yardem bérip, kéyin inqilabning méwisini yatlargha, basqunchilargha bériwetti. Inqilabni yérim yolda toxtitip, rehberlirimizni yoqatti. Mana mushuning hemmisige stalin we shu bashqurghan sowét hökümiti shuninggha jawabkar, shu toghriliq qorqmay yaz dédim. Dem élishtin kéyin u shé'irini élip kélip oqudi:

Pichilghanken teqdirimiz bashtila,
Yawgha uning sunup bergen qolida.
Yürüptimiz chöchürini xam sanap,
Istiqlalgha yétish tuyuq yolida.
Shu éken'ghu dexmiz bolup eslide,
Medet bergen basqunchilar meylige.
Körünüshte héyle-neyreng ishlitip,
Palta chapqan xelqimizning bextige.

Men ornumdin turup qolini qistim-de, yaraysen, aka, mana bu shé'irni gézitqa teyyarlawer dédim. Bir nechche shé'irliri, shu jümlidin mushu shé'iri gézit bétide bérildi."

Y. Sabitofning tekitlishiche, Uyghur edebiyatida shu kün'giche stalinning siyasitini eyibleydighan eserler téxi yoruq körmigen bolup, gézitxanilar s. Iskenderofqa özlirining cheksiz raziliqini bildürgen. U shundaqla sha'irning bu esirining 2004-yili "Jazushish neshriyatida yoruq körgen "Derdi yoq demsen méni" dégen toplamidinmu orun alghanliqini, uning kéyinki yillarda bashqimu ajayip shé'ir, balladilarni, publistikiliq maqalilerni yazghanliqini, uning hem sha'ir, hem insan süpitide Uyghur xelqining qelbide menggü saqlinidighanliqini ilgiri sürdi.

Toluq bet