Хитайда чоң болған америкилиқ терисаниң уйғурлар һәққидики тәсиратлири (3)

Мухбиримиз меһрибан
2019-02-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
30 Йиллиқ һаяти хитайда өткән америкилиқ язғучи териса букзаки ханим. У хитайда яшиған йиллирида хән шю дегән хитайчә тәхәллусни ишләткән. 2018-Йили декабир.
30 Йиллиқ һаяти хитайда өткән америкилиқ язғучи териса букзаки ханим. У хитайда яшиған йиллирида хән шю дегән хитайчә тәхәллусни ишләткән. 2018-Йили декабир.
RFA

Териса: «мән уйғурлардин етиқад вә инсанийлиқни өгәндим»

«Биңтуәндики 9 йиллиқ сүргүн һаятимда хитай коммунистлириниң йәрлик мәдәнийәтни явайиларчә вәйран қилғанлиқини көрдүм»

Териса ханим хитай һөкүмитиниң бүгүнки күндики уйғурларға «диний ашқунлуқ», «террорлуқ» қалпақлирини кийдүрүп бастуруш қилмишлириниң өзи 1970-йилларда биңтуәндики сүргүнлүк йиллирида көргән реяллиқниң тәкрари икәнликини билдүрди. У өзиниң диний етиқади мустәһкәм болған, өрп-адити хитайларға тамамән охшимайдиған уйғурларниң ашу йиллардики ечинишлиқ қисмәтлирини сөзләш мәсулийити барлиқини тәкитлиди.

Териса ханим мундақ деди: «мән 1967-йилдин 1976-йилғичә җәнубий шинҗаңниң маралбеши дегән йеридә 9 йил турдум. Әйни чағдила уйғур диярида ислам дини вә мәдәнийитиниң муһитини вәйран қилинған иди. Атеизим, йәни коммунистларниң динсизлиқ нәзәрийәси барлиқ диний етиқадларниң үстигә чиқивалған, хитай һөкүмити миллий мәдәнийәтни явайиларчә вәйран қилған иди. Һалбуки, бу әһвал тәрәққий қилип 2019-йилға кәлгәндә йәнә бир дәриҗә өрләп, уйғур миллити вә мәдәнийитини йоқитишқа өзгәрди. Бүгүнки күнгә кәлгәндә пүткүл шинҗаң райони адәм турғусиз һаләткә йәтти. Шуңа мән пурсәт болсила, өз кәчмишлирим вә билгәнлиримни оттуриға қоюшум керәк дәп қараймән. Мениң позитсийәм шуки, бундақ васитә таллимай миллий мәдәнийәтни вә диний етиқадни вәйран қилидиған һәрқандақ қилмишни кәчүрүшкә болмайду.»

Териса ханим өзиниң сүргүн қилинишиға вә зәрбә бериш обйектиға айлинишиға аталмиш «тоққуз хил кишиләр тизимлики» гә елинған аилә келип чиқишиниң сәвәб болғанлиқини билдүрди.

Териса ханимниң билдүрүшичә, униң дадиси 40-йилларда хитайда турған америка дипломати болуп, аниси хитай икән. Териса ханим аилә келип чиқиши сәвәблик 17 йешидила хитайдики 11 йиллиқ сүргүн һаятини башлашқа мәҗбур болған икән. 1964-Йили у бейҗиңда оттура мәктәпни әла нәтиҗә билән түгәткән. Мәктәп даирилири униңдин гоминдаң һөкүмити дәвридә хитайда дипломат болуп ишлигән америкилиқ дадиси билән чәк-чегра аҗритишини вә америка дөләт тәвәликидин ваз кечишини тәләп қилған. Шу сәвәбтин у бейҗиңда университетта оқуш пурситидин мәһрум қилинип, 1-түркүмдә қайта тәрбийә елиш намида сәншидики бир йезиға сүргүн қилинған. Әмма у1967-йили, йәни «мәдәнийәт инқилаби» әвҗигә чиққан йиллири бейҗиңдики қизил қоғдиғучиларниң сәншигә келип униңға охшаш «қара тизимлик» тики күрәш обйектлирини күрәш қилмақчи болуватқанлиқидин хәвәр тапқан. У ақкөңүл сәнши деһқанлириниң ярдимидә 1967-йили уйғур дияриниң җәнубидики биңтуәнниң 3-девизийәсигә тизимлатқан. Шундин кейин у маралбешиға җайлашқан биңтуәнниң 3-девизийә 48-полк 5-баталйонидики 9 йиллиқ сүргүнлүк һаятини башлиған.

«Биңтуән уйғурларниң тоғрақлирини кесип, адәм вә һайванларни яшаш муһитидин мәһрум қилди
»

Териса ханим биңтуәндики тоққуз йиллиқ сүргүн һаятини мундақ тәсвирлиди: «шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни бир ғәйрий төрәлмә. Әйни чағда мән турған биңтуән 3-девизийәсиниң асасий аһалә тәркиби бейҗиң, шаңхәй, гуаңҗу қатарлиқ чоң шәһәрләрдин сүргүн қилинған маңа охшаш аилә тәркиби яхши болмиған ‹тоққуз хил кишиләр тизимлики' гә кирип қалған яшлар вә зиялийлар иди. Биңтуәндә йәнә 1949-йили хитай коммунистлириға тәслим болған гоминдаң офитсер-әскәрлириму бар икән. Биңтуәнниң башлиқлири болса хитай хәлқ азадлиқ армийәсидин бошиған әскәрләр икән.»

Териса ханим маралбешида турған 9 йил җәрянида биңтуәнниң маралбешидики бостанлиқларни вәйран қилғанлиқини, һечқандақ тәбиәтни қоғдаш еңи болмиған биңтуән әскәрлириниң уйғур дияриниң тәбиий екологийәлик муһитини ханивәйран қилип ташлиғанлиқини әсләп өтти.

У мундақ деди: «биңтуәнниң рәһбәрлик қурулмисидики коммунист башлиқлар йәр байлиқи, ериқ-өстәң, тәбиий еқинлар вә қурғақ район җуғрапийәси һәққидә һечнемә билмәйтти. Мундақчә ейтқанда, биңтуән шинҗаңда пәйда болғандин буян задила яхши иш қилип бақмиди. Әслидә шинҗаңда көплигән бостанлиқлар бар иди, у йәрләрдә уйғурлар вә башқа милләтләр тәбиәтни чүшинип яшайтти. Бу бостанлиқларда су вә от-чөпләр мол болғини үчүн йәрликләр наһайити яхши күн кәчүрәтти. Уларниң яшаш адити тәбиәтниң қануниға маслишатти, улар тәбиәткә бузғунчилиқ қилмайтти, әзәлдин су-еқинларни булғимайтти, тәбиий орманларни кесип тәбиәтни бузмайтти. Әмма биңтуән бу хил тәбиий иқлимни бузди. Мән 1967-йили ‹мәдәнийәт инқилаби' юқири пәллигә көтүрүлгән йилларда җенимни қутқузуш үчүн шинҗаңға бардим. Чүнки шәншидә қайта тәрбийәдә турған мәзгилимдә қизил қоғдиғучилар бейҗиңдин келип маңа охшашларни күрәш қилмақчи болғанлиқини аңлиған идим. Шәншидики юртдашларниң ‹қанчә йираққа қачсаң шунчә яхши' дегән тәвсийәси билән мән бирақла қечип шинҗаңға келивалғанидим.»

У сөзини давамлаштуруп йәнә мундақ деди: «у чағларда 3-девизийә қурулуватқан мәзгил болуп, мән турған 3-девизийә 48-полк 5 баталйон нәқ тәклимаканниң ғәрбий-шималидики бостанлиқ маралбеши наһийәсигә тоғра келәтти. У чағларда маралбешини 1000 йилдин ашқан тоғрақлиқлар қоғдап туратти. Әмма 3-девизийәниң 10 миңға йеқин адими 1966-йилдин 1976-йилғичә болған 10 йил ичидә боз йәр өзләштүрүш намида миң йиллиқ бу тоғрақлиқларни йилтизи биләнла қомуруп йоқатти. Кейинки йилларда биңтуән өзләштүргән етизларму қум барханлири астида қалди. Мана булар мән сизгә алдинқи қетимқи сөһбитимиздә дегинимдәк орманлар кесилип макансиз қалған бөриләрниң биңтуәнликләр баққан тоху қатарлиқ өй һайванлириға һуҗум қилишиниң сәвәбидур.»

«Уйғурларниң бөригә болған муамилиси маңа инсанийлиқниң немиликини өгәтти»

Териса ханим өзиниң кичикидә хитайдики атеизим тәрбийәсидә һечқандақ диний етиқад болмиған һалда чоң болғанлиқини, әмма сүргүндики 9 йиллиқ һаятида уйғурларниң тәсиридә етиқад вә һәқиқий инсаний меһри-муһәббәтниң немиликини тонуп йәткәнликини баян қилди. У өзиниң бу пикирини буниңдин йерим әсир илгири маралбешида өзи көргән уйғур бовайниң бөрини қутқузуш һекайиси арқилиқ төвәндикидәк баян қилди:

«Һелиму есимдә турупту, биңтуәндә мән уйғурлар билән йерим йил биллә ишләш пурситигә ериштим. 1970-Йиллар болса керәк, мән биңтуәнниң орунлаштуруши билән молла йезисидики бирқанчә уйғур билән бирликтә тәклимакан қумлуқини пиядә кесип өтүп, хитай-пакистан ташйоли қурулушида өлүп кәткәнләрниң җәсәтлирини көмүшкә қатнаштим. Биз өлгәнләрниң җәсәтлирини көмүш үчүн кәтмән вә кепәнләрни елип төгә карвини болуп йолға чиқтуқ. Кечилири чөллүктә соғуқтин сақлиниш үчүн гүлхан йеқилатти. Бир кечиси биз гүлхан әтрапида отқа қақлинип олтурсақ, йирақтин иккиси сақ, бириниң пути яриланған үч бөрә гүлханға қарап келишкә башлиди. Йол башчимиз болған яшанған уйғур бовай наһайити тәмкинлик билән бөриләргә қарап җиммидә олтурушимизни буйруди. У бизгә яриланған бөриниң путида қапқан барлиқини ейтти. Әлвәттә, қапқан биңтуәндикиләр тәрипидин қоюлған иди. Бовай бизни тәмкин болушқа үндиди. Бөриләр биздин уларға хәвп йәтмәйдиғанлиқини һес қилғандин кейин аста-аста гүлханға йеқинлашти. яриланған бөрә қапқан қисивалған путини бовайға узатти. Бовай хелила күч сәрп қилип қапқанни бөриниң путидин еливәтти. Бөрә кетишкә тәмшәлгән иди, әмма бовай тәмкинлик билән маңа төгигә артивалған йүкләр ичидин дора әкелишни вә бир тал юлғун яғичини сундуруп пакиз адалашни ейтти. Бовай бөриниң сунуп кәткән путини теңип қойди. Бөриләр кетиш үчүн йәнә тәмшәлгән иди, бовай йәнә әтритимиздики яшларниң йолда йейиш үчүн еливалған қой гөшлирини бөриләргә ташлап бәрди.»

Һекайини баян қилған терисаниң авази боғулди. У бизгә әйни чағда йүз бәргән бу әһвални өзиниң «артуқчә адәм «намлиқ китабида баян қилғанлиқини әскәртип өтти. Әнә шу вәқәдин кейин у өзиниң уйғурларни техиму чүшинишкә башлиғанлиқини, етиқади мустәһкәм бу кишиләрдин һәқиқий муһәббәтни һес қилғанлиқини һаяҗан ичидә баян қилди:

«Көрүнүп туруптики, ашу бөриләр чеғида уйғурларниң уларниң ярисини теңип қойидиғанлиқини, һәтта уйғурларниң қешиға барса қорсиқи тойидиғанлиқини билидикән. Һелиму есимдә, шу кечиси ашу 3 бөрә ай нурида узундин-узун һувлап нахша ейтишти. Бөриниң узундин-узун һувлап ейтқан нахшиси толиму йеқимлиқ аңлинидикән. Уйғурларму шу кечиси нахша ейтишти. Биләмсиз, шу кечиси ай нурида бөриләрниң вә инсанларниң ейтқан нахшилири шу қәдәр йеқимлиқ вә шу қәдәр сеһирлик иди. Уйғур бовай маңа йәнә шундақ деди: ‹бундин кейин дунядики һәрқандақ бөрә саңа чеқилмайду, зиян йәткүзмәйду. Бөриниң есиллиқи вә мәртивисиниң үстүнлүкиму мана шу йәрдә'. Шу кечиси мән йүрикимдә аҗайип иллиқ бир сезимни һес қилдим.»

Териса ханим сөзини мундақ ахирлаштурди: «биләмсиз, мән бүгүн бу һекайини сизгә сөзләп беришимдики мәқситим шуки, диний етиқади болған уйғурлар билән маңа охшаш кичикидә атеизим тәрбийәсидә һечқандақ диний етиқади болмай чоң болған бир киши ашу йилларда шу қәдәр йеқин, шу қәдәр қиммәтлик болған достлуқ риштисини қуралидуқ. Мән арилашқан уйғурларниң һәммиси дегүдәк диний етиқади бар кишиләр иди. Әмма бундин йерим әсир илгирики 70-йилларда мән диний тәрбийәдин пүтүнләй йирақта қалған бири идим. Уйғурлар мәндин һечқачан уларға охшаш диний етиқадта болушумни тәләп қилмиди, мени йәклимиди. Әксичә мән уйғурлардин һәқиқий муһәббәтни, һәқиқий инсанийлиқни көрдүм. Мән бу әтрәттики бирдин-бир аял зати идим. Аримизда яшанған бовайдин башқа уйғур яшлири бар иди. Әмма мән уларниң маңа зиян йәткүзмәйдиғанлиқини биләттим. Уларниң арисида шу қәдәр хатирҗәмлик һес қилған идим. Шуни дейәләймәнки, уйғурлар өзлиридики ашу хил есил пәзилити, кәң қорсақлиқи вә һәтта бөригә охшаш явайи һайванларға көрсәткән меһрибанлиқи билән мени тәсирләндүргән вә қайил қилған иди.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт