Xitayda chong bolghan amérikiliq térisaning Uyghurlar heqqidiki tesiratliri (3)

Muxbirimiz méhriban
2019-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
30 Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
30 Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
RFA

Térisa: "Men Uyghurlardin étiqad we insaniyliqni ögendim"

"Bingtu'endiki 9 yilliq sürgün hayatimda xitay kommunistlirining yerlik medeniyetni yawayilarche weyran qilghanliqini kördüm"

Térisa xanim xitay hökümitining bügünki kündiki Uyghurlargha "Diniy ashqunluq", "Térrorluq" qalpaqlirini kiydürüp basturush qilmishlirining özi 1970-yillarda bingtu'endiki sürgünlük yillirida körgen réyalliqning tekrari ikenlikini bildürdi. U özining diniy étiqadi mustehkem bolghan, örp-aditi xitaylargha tamamen oxshimaydighan Uyghurlarning ashu yillardiki échinishliq qismetlirini sözlesh mes'uliyiti barliqini tekitlidi.

Térisa xanim mundaq dédi: "Men 1967-yildin 1976-yilghiche jenubiy shinjangning maralbéshi dégen yéride 9 yil turdum. Eyni chaghdila Uyghur diyarida islam dini we medeniyitining muhitini weyran qilin'ghan idi. Até'izim, yeni kommunistlarning dinsizliq nezeriyesi barliq diniy étiqadlarning üstige chiqiwalghan, xitay hökümiti milliy medeniyetni yawayilarche weyran qilghan idi. Halbuki, bu ehwal tereqqiy qilip 2019-yilgha kelgende yene bir derije örlep, Uyghur milliti we medeniyitini yoqitishqa özgerdi. Bügünki kün'ge kelgende pütkül shinjang rayoni adem turghusiz haletke yetti. Shunga men purset bolsila, öz kechmishlirim we bilgenlirimni otturigha qoyushum kérek dep qaraymen. Méning pozitsiyem shuki, bundaq wasite tallimay milliy medeniyetni we diniy étiqadni weyran qilidighan herqandaq qilmishni kechürüshke bolmaydu."

Térisa xanim özining sürgün qilinishigha we zerbe bérish obyéktigha aylinishigha atalmish "Toqquz xil kishiler tizimliki" ge élin'ghan a'ile kélip chiqishining seweb bolghanliqini bildürdi.

Térisa xanimning bildürüshiche, uning dadisi 40-yillarda xitayda turghan amérika diplomati bolup, anisi xitay iken. Térisa xanim a'ile kélip chiqishi seweblik 17 yéshidila xitaydiki 11 yilliq sürgün hayatini bashlashqa mejbur bolghan iken. 1964-Yili u béyjingda ottura mektepni ela netije bilen tügetken. Mektep da'iriliri uningdin gomindang hökümiti dewride xitayda diplomat bolup ishligen amérikiliq dadisi bilen chek-chégra ajritishini we amérika dölet tewelikidin waz kéchishini telep qilghan. Shu sewebtin u béyjingda uniwérsitétta oqush pursitidin mehrum qilinip, 1-türkümde qayta terbiye élish namida senshidiki bir yézigha sürgün qilin'ghan. Emma u1967-yili, yeni "Medeniyet inqilabi" ewjige chiqqan yilliri béyjingdiki qizil qoghdighuchilarning senshige kélip uninggha oxshash "Qara tizimlik" tiki küresh obyéktlirini küresh qilmaqchi boluwatqanliqidin xewer tapqan. U aqköngül senshi déhqanlirining yardimide 1967-yili Uyghur diyarining jenubidiki bingtu'enning 3-déwiziyesige tizimlatqan. Shundin kéyin u maralbéshigha jaylashqan bingtu'enning 3-déwiziye 48-polk 5-batalyonidiki 9 yilliq sürgünlük hayatini bashlighan.

"Bingtu'en Uyghurlarning toghraqlirini késip, adem we haywanlarni yashash muhitidin mehrum qildi
"

Térisa xanim bingtu'endiki toqquz yilliq sürgün hayatini mundaq teswirlidi: "Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni bir gheyriy törelme. Eyni chaghda men turghan bingtu'en 3-déwiziyesining asasiy ahale terkibi béyjing, shangxey, gu'angju qatarliq chong sheherlerdin sürgün qilin'ghan manga oxshash a'ile terkibi yaxshi bolmighan 'toqquz xil kishiler tizimliki' ge kirip qalghan yashlar we ziyaliylar idi. Bingtu'ende yene 1949-yili xitay kommunistlirigha teslim bolghan gomindang ofitsér-eskerlirimu bar iken. Bingtu'enning bashliqliri bolsa xitay xelq azadliq armiyesidin boshighan eskerler iken."

Térisa xanim maralbéshida turghan 9 yil jeryanida bingtu'enning maralbéshidiki bostanliqlarni weyran qilghanliqini, héchqandaq tebi'etni qoghdash éngi bolmighan bingtu'en eskerlirining Uyghur diyarining tebi'iy ékologiyelik muhitini xaniweyran qilip tashlighanliqini eslep ötti.

U mundaq dédi: "Bingtu'enning rehberlik qurulmisidiki kommunist bashliqlar yer bayliqi, ériq-östeng, tebi'iy éqinlar we qurghaq rayon jughrapiyesi heqqide héchnéme bilmeytti. Mundaqche éytqanda, bingtu'en shinjangda peyda bolghandin buyan zadila yaxshi ish qilip baqmidi. Eslide shinjangda köpligen bostanliqlar bar idi, u yerlerde Uyghurlar we bashqa milletler tebi'etni chüshinip yashaytti. Bu bostanliqlarda su we ot-chöpler mol bolghini üchün yerlikler nahayiti yaxshi kün kechüretti. Ularning yashash aditi tebi'etning qanunigha maslishatti, ular tebi'etke buzghunchiliq qilmaytti, ezeldin su-éqinlarni bulghimaytti, tebi'iy ormanlarni késip tebi'etni buzmaytti. Emma bingtu'en bu xil tebi'iy iqlimni buzdi. Men 1967-yili 'medeniyet inqilabi' yuqiri pellige kötürülgen yillarda jénimni qutquzush üchün shinjanggha bardim. Chünki shenshide qayta terbiyede turghan mezgilimde qizil qoghdighuchilar béyjingdin kélip manga oxshashlarni küresh qilmaqchi bolghanliqini anglighan idim. Shenshidiki yurtdashlarning 'qanche yiraqqa qachsang shunche yaxshi' dégen tewsiyesi bilen men biraqla qéchip shinjanggha kéliwalghanidim."

U sözini dawamlashturup yene mundaq dédi: "U chaghlarda 3-déwiziye quruluwatqan mezgil bolup, men turghan 3-déwiziye 48-polk 5 batalyon neq teklimakanning gherbiy-shimalidiki bostanliq maralbéshi nahiyesige toghra kéletti. U chaghlarda maralbéshini 1000 yildin ashqan toghraqliqlar qoghdap turatti. Emma 3-déwiziyening 10 minggha yéqin adimi 1966-yildin 1976-yilghiche bolghan 10 yil ichide boz yer özleshtürüsh namida ming yilliq bu toghraqliqlarni yiltizi bilenla qomurup yoqatti. Kéyinki yillarda bingtu'en özleshtürgen étizlarmu qum barxanliri astida qaldi. Mana bular men sizge aldinqi qétimqi söhbitimizde déginimdek ormanlar késilip makansiz qalghan börilerning bingtu'enlikler baqqan toxu qatarliq öy haywanlirigha hujum qilishining sewebidur."

"Uyghurlarning börige bolghan mu'amilisi manga insaniyliqning némilikini ögetti"

Térisa xanim özining kichikide xitaydiki até'izim terbiyeside héchqandaq diniy étiqad bolmighan halda chong bolghanliqini, emma sürgündiki 9 yilliq hayatida Uyghurlarning tesiride étiqad we heqiqiy insaniy méhri-muhebbetning némilikini tonup yetkenlikini bayan qildi. U özining bu pikirini buningdin yérim esir ilgiri maralbéshida özi körgen Uyghur bowayning börini qutquzush hékayisi arqiliq töwendikidek bayan qildi:

"Hélimu ésimde turuptu, bingtu'ende men Uyghurlar bilen yérim yil bille ishlesh pursitige érishtim. 1970-Yillar bolsa kérek, men bingtu'enning orunlashturushi bilen molla yézisidiki birqanche Uyghur bilen birlikte teklimakan qumluqini piyade késip ötüp, xitay-pakistan tashyoli qurulushida ölüp ketkenlerning jesetlirini kömüshke qatnashtim. Biz ölgenlerning jesetlirini kömüsh üchün ketmen we képenlerni élip töge karwini bolup yolgha chiqtuq. Kéchiliri chöllükte soghuqtin saqlinish üchün gülxan yéqilatti. Bir kéchisi biz gülxan etrapida otqa qaqlinip oltursaq, yiraqtin ikkisi saq, birining puti yarilan'ghan üch böre gülxan'gha qarap kélishke bashlidi. Yol bashchimiz bolghan yashan'ghan Uyghur boway nahayiti temkinlik bilen börilerge qarap jimmide olturushimizni buyrudi. U bizge yarilan'ghan börining putida qapqan barliqini éytti. Elwette, qapqan bingtu'endikiler teripidin qoyulghan idi. Boway bizni temkin bolushqa ündidi. Böriler bizdin ulargha xewp yetmeydighanliqini hés qilghandin kéyin asta-asta gülxan'gha yéqinlashti. Yarilan'ghan böre qapqan qisiwalghan putini bowaygha uzatti. Boway xélila küch serp qilip qapqanni börining putidin éliwetti. Böre kétishke temshelgen idi, emma boway temkinlik bilen manga tögige artiwalghan yükler ichidin dora ekélishni we bir tal yulghun yaghichini sundurup pakiz adalashni éytti. Boway börining sunup ketken putini téngip qoydi. Böriler kétish üchün yene temshelgen idi, boway yene etritimizdiki yashlarning yolda yéyish üchün éliwalghan qoy göshlirini börilerge tashlap berdi."

Hékayini bayan qilghan térisaning awazi boghuldi. U bizge eyni chaghda yüz bergen bu ehwalni özining "Artuqche adem "Namliq kitabida bayan qilghanliqini eskertip ötti. Ene shu weqedin kéyin u özining Uyghurlarni téximu chüshinishke bashlighanliqini, étiqadi mustehkem bu kishilerdin heqiqiy muhebbetni hés qilghanliqini hayajan ichide bayan qildi:

"Körünüp turuptiki, ashu böriler chéghida Uyghurlarning ularning yarisini téngip qoyidighanliqini, hetta Uyghurlarning qéshigha barsa qorsiqi toyidighanliqini bilidiken. Hélimu ésimde, shu kéchisi ashu 3 böre ay nurida uzundin-uzun huwlap naxsha éytishti. Börining uzundin-uzun huwlap éytqan naxshisi tolimu yéqimliq anglinidiken. Uyghurlarmu shu kéchisi naxsha éytishti. Bilemsiz, shu kéchisi ay nurida börilerning we insanlarning éytqan naxshiliri shu qeder yéqimliq we shu qeder séhirlik idi. Uyghur boway manga yene shundaq dédi: 'bundin kéyin dunyadiki herqandaq böre sanga chéqilmaydu, ziyan yetküzmeydu. Börining ésilliqi we mertiwisining üstünlükimu mana shu yerde'. Shu kéchisi men yürikimde ajayip illiq bir sézimni hés qildim."

Térisa xanim sözini mundaq axirlashturdi: "Bilemsiz, men bügün bu hékayini sizge sözlep bérishimdiki meqsitim shuki, diniy étiqadi bolghan Uyghurlar bilen manga oxshash kichikide até'izim terbiyeside héchqandaq diniy étiqadi bolmay chong bolghan bir kishi ashu yillarda shu qeder yéqin, shu qeder qimmetlik bolghan dostluq rishtisini quraliduq. Men arilashqan Uyghurlarning hemmisi dégüdek diniy étiqadi bar kishiler idi. Emma bundin yérim esir ilgiriki 70-yillarda men diniy terbiyedin pütünley yiraqta qalghan biri idim. Uyghurlar mendin héchqachan ulargha oxshash diniy étiqadta bolushumni telep qilmidi, méni yeklimidi. Eksiche men Uyghurlardin heqiqiy muhebbetni, heqiqiy insaniyliqni kördüm. Men bu etrettiki birdin-bir ayal zati idim. Arimizda yashan'ghan bowaydin bashqa Uyghur yashliri bar idi. Emma men ularning manga ziyan yetküzmeydighanliqini bilettim. Ularning arisida shu qeder xatirjemlik hés qilghan idim. Shuni déyeleymenki, Uyghurlar özliridiki ashu xil ésil peziliti, keng qorsaqliqi we hetta börige oxshash yawayi haywanlargha körsetken méhribanliqi bilen méni tesirlendürgen we qayil qilghan idi."

Toluq bet