Xitayda chong bolghan amérikaliq térisaning Uyghurlar heqqidiki tesiratliri (4)

Muxbirimiz méhriban
2019-03-06
Élxet
Pikir
Share
Print
30 Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
30 Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
RFA

Men körgen Uyghurlar we ulardiki insaniy qedir qimmet qarishi

Amérikaliq yazghuchi térisa xanimning bildürüshiche, uning maralbéshidiki bingtu'enning ishlepchiqirish polkida sürgünde ötken 9 yilliq hayati amérikagha kelgendin kéyin öz kechmishliri heqqide élan qilghan kitabliridiki eng tesirlik hikayilerning matériyal menbesi bolghan iken.

Térisa xanim 1970-yili maralbéshida yerlik Uyghurlar bilen yérim yil bille yashighanliqini bildürüp, bu jeryanda Uyghurlardiki diniy étiqad we insanliq qedri-qimmet qarishining özide chongqur tesirat qaldurghanliqini bayan qildi.

Térisa xanimning bildürüshiche, 1970-yili bingtu'en da'iriliri uni maralbéshining molla yézisidiki birqanche neper Uyghur bilen birlikte pakistan-xitay tashyoli qurulushida ölgen xitaylarning jesetlerni kömüsh wezipisige ewetken. Xitaylar "Erwah jini chaplishidu" dep qorqidighan we qilishni esla xalimaydighan bu ish térisa xanim bilen yerlik Uyghurlarning béshigha artilidu.

Bu heqte eslime qilghan térisa xanim mundaq dédi: "Maralbéshidiki bingtu'ende men Uyghurlar bilen yérim yil bille ishlesh pursitige érishtim. 1970-Yillar bolsa kérek, men bingtu'enning orunlashturushi bilen molla yézisidiki birqanche Uyghur bilen birlikte teklimakan qumluqini piyade késip ötüp, xitay-pakistan tashyoli qurulushida ölüp ketkenlerning jesetlirini kömüshke ewetildim. Biz ketmen we képenlerni élip töge karwini bolup yolgha chiqtuq."

Térisa xanimning bildürüshiche, jeset kömüsh bingtu'endiki xitaylarning neziride héchkim qilishni xalimaydighan eng töwen we wehimilik ish bolsimu, emma yerlik Uyghurlar bu ishni ünsiz halda orundighan. Uyghurlar bilen bille bolghan bu yérim yilliq seper hayati bingtu'ende xitaylar teripidin üzlüksiz küresh nishani bolup kelgen 20 nechche yashliq térisa üchün hayatni chüshinish jeryani bolghan we uning miskin könglide heqiqiy insanliq qedri-qimmetni hés qildurghan. U erkin nepes alidighan, öz seperdashliri bolghan Uyghurlar teripidin qedirlinidighan, heqiqiy méhir-muhebbetning némiliki hés qilidighan bolghan. Térisaning muzlighan qelbide özige yaxshiliq qilghan insanlargha nisbeten minnetdarliq tuyghusi peyda bolghan.

Térisa bu heqte eslime qilip, mundaq deydu: "Men karwandiki birdin bir qiz bala bolup, qalghan seperdashlirimning hemmisi Uyghur yash erkekliri idi. Ularning arisida yashan'ghan bir moysipitmu bar idi. Ular bilen birlikte teklimakan chöllükide piyade seperge chiqtuq. Ashu japaliq seper jeryanida méning ulardin hés qilghanlirim insaniy ghemxorluq, illiq mu'amile we méhri-muhebbet boldi. Biz her küni chöllükte uzundin-uzun mangattuq. Ular her küni mekke terepke qarap birqanche qétim namaz oquytti, ular (taharet élip) yüz-qollirini yughandin kéyin yerge jaynamaz sélip namaz oqushqa bashlaytti. Men ulargha qarighinimche ularning shu qeder étiqadliq we shu qeder méhriban kishiler ikenlikini hés qilattim. Kéyinche menmu ulardek ichimde tilekler tilep ibadet qilishqa bashlidim. Bu ehwalni körgen Uyghur moysipit boway külüp turup, 'biz özimizning qur'andiki ayetlerni oquymiz, siz némilerni oquwatisiz, ' dep soridi."

Eyni chaghda bowaygha néme dep jawab bergenlikini bayan qilghan térisa xanimning awazi boghuldi. U özining ibadet qilishtiki meqsitining emeliyette Uyghurlargha bolghan minnetdarliqini ipadilesh ikenlikini bildürginide Uyghur bowayning uninggha du'a qilip, mundaq dégenlikini bayan qildi: "Men bowaygha 'men pütkül alemdiki tengrilerdin bu aq köngül Uyghurlarni öz panahida saqlishini tilidim' dep jawab berdim. Jawabimni anglap boway külüp ketti we manga 'allah siznimu öz panahida saqlighay, sizgimu bext ata qilghay'! dédi. Boway yene 'siz biz üchün bext tilepsiz, shunga bizmu sizge bext tileymiz, allah siznimu murat-meqsetliringizge yetküzgey, ' dédi."

Térisa xanim 70-yillarda özi turghan maralbéshi nahiyesidiki molla yézisini hazir xeritidin tépish mumkin emeslikini, u jaylarda eyni yillirila "Emgek bilen özgertish lagéri" barliqini bildürdi: "Bizning 48-polkning 5-rotisi etrapidiki jaylar emgek bilen özgertish lagéri idi. Qamalghanlarning hemmisi dégüdek ichkiri xitay ölkilerdin élip kélin'gen xitay ziyaliylar we aldinqi hökümetning (yeni gomindang armiyesining) yuqiri derijilik herbiy ofitsérliri idi. Biz östeng qazghanda yaki derex yiltizlirini qomurghan chaghlarda ularning qol-putlirida koyza-kishen sélin'ghan halette mejburiy emgekke élip chiqilghinini körettuq. Elwette, ularning ashundaq nachar shara'itta türküm-türkümlep ölüp turidighanliqi we ölüklirining emgek bilen özgertish lagéri teripidin teklimakan qumluqigha tashliwétilidighanliqini körettuq."

Térisa xanim 70-yillarda bingtu'ende turghan mezgilide molla yézisidiki Uyghurlarning bir xitayning jesitini kömgenlik ehwalini eslep xitaylar teripidin xarlan'ghan bir jesetning molla yézisidiki Uyghur déhqanliri teripidin insaniy nuqtidin qarap depne qilin'ghanliqini bildürdi:

"Birnechche Uyghur yurtdash éshek harwisini heydep, emgek bilen özgertish meydanigha yéqin jaydin ötkinide ulargha emgek lagéridin qumluqqa tashliwétilgen bir jeset uchraptu. Qumluq arisidin körünüp qalghan jesetni körgen Uyghurlar öz yénida élip yürgen ketmini arqiliq uzun chasa shekillik görlük kolap, arisidiki bir Uyghur yash özining aq yektikini sélip, jesetni yögep görlükke qoyuptu. Uning dostliri u yigitke bashqa kiyimni yépinchaqlitip qoyghan iken. Bilishimche, ular qebre béshida yene du'a qilip jesetni kömgen iken. Bular men shu yerdiki chaghda yüz bergen ish. Bu weqe biz pakistan tashyolidiki yolidiki jesetlerni kömüsh üchün atlan'ghan yérim yilliq seper mezgilide, yeni 70-yili yüz bergen idi. U jay biz turghan yerge yéqin jay bolup, éniqqi ölük emgek bilen özgertish lagéridin sirtqa tashliwétilgen idi."

Yuqiriqi awaz ulinishidin mezkur söhbetning tepsilatini anglighaysiler.

Toluq bet