Қазақистанлиқ яш язғучилар: “миллий әдәбиятимизниң келәчики ана тилимиздики мәктәпләргә бағлиқ”

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.10.17
qazaqistan-ana-til.jpg Солдин оңға: абдулҗан азнибақийеф, молутҗан тохтахуноф, шаирәм баратова, әхмәтҗан-һашири, вилям молотоф хатирә сүрәттә. 2012-Йили, алмата.
RFA/Oyghan

Кейинки вақитларда қазақистан уйғурлирини көп ойландуридиған вә тәшвишләндүридиған мәсилиләрниң бири миллий маарип тәқдири болуп қеливатқанлиқи мәлумдур.

Игилишимизчә, уйғурлар зич олтурақлашқан алмата вилайитиниң болупму йеза мәктәплиридә ана тилида оқуватқан балилар саниниң азийип кетиши уйғурларниң сәнитигә, мәдәнийитигә, тарихиға, әдәбиятиға болған қизиқишниң, һөрмәтниң, шундақла миллий қәдрийәтләрниң суслишип кетишигә елип келиш еһтималлиқи оттуриға қоюлмақта. Мәсилән, өткән әсирниң болупму 70-вә 90-йиллар арилиқида гүллиниш дәврини баштин кәчүргән уйғур әдәбиятиниң келәчикиму әнә шу миллий мәктәпләрниң тәқдиригә бағлиқ болмақта.

Бу һәқтә қазақистанлиқ яш язғучилар немә ойлайду? уларни немә тәшвишләндүриду? биз бу һәқтә тонулған қазақистанлиқ яш иҗадкарлар билән сөһбәтләштуқ.

Молутҗан тохтахуноф: “уйғур мәктәплири йепилидиған болса, дуня уйғурлири үчүнму чоң паҗиә болуши еһтимал”

Радиомиз зияритини қобул қилған алмата вилайити яркәнт шәһириниң гуманитарлиқ-техникилиқ техникоминиң оқутқучиси молутҗан тохтахунофниң пикричә, ана тили һәр қандақ бир милләтниң түп йилтизи болуп, мубада қазақистандики уйғур мәктәплириниң сани азийип, йепилидиған болса, бу пәқәт қазақистанлиқ уйғурлар үчүнла әмәс, бәлки пүткүл дуня уйғурлири үчүнму чоң паҗиә болуши еһтималдур. У буниң сәвәбини мундақ дәп чүшәндүрди: “биринчи синиптин тартип өзгә тилда оқуған балиниң ана тилиға болған муһәббити сөз җәһәттила болуши мумкин. Амма униң өз сәнитигә, әдәбиятиға, тарихиға болған көзқариши өзгириду. У миллий тәрбийә алмиғачқа өзиниң миллийликини йүз пирсәнт сақлап қалалмайду. Омумән бизниң кимликимиз ана тилимизға бағлиқ. Әдәбиятимизға келидиған болсақ, өзгә тилда оқуған бала һеч қачан әдәбий китабларни оқумайду. Һәр қандақ шаир-язғучиниң оқурмәни болмиса, у тәрәққият тапалмайду. Атақлиқ язғучи долқун ясин шундақ дигән: “хәлқи барму, демәк шаир өлмәйду”.

М. Тохтахуноф өз сөзидә ана тилиниң уйғурларниң бүгүнки һаяти, келәчики, униң кимлики билән чәмбәрчас бағлиқ икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Шаирәм баратова: “ана тилида бериливатқан билим ана сүти билән баравәр икәнликини һес қилишқа аллиқачан вақит йәтти”

Әмди алматадики абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң оқутқучиси шаирәм баратова уйғур әдәбиятиниң кәлгүси тарихиниң биваситә уйғур маарипиниң бүгүнки шараитиға мунасивәтлик икәнликини, пәқәт өз ана тилида оқуватқан балилардин келәчәктә уйғур әдәбиятиға варислиқ қилалайдиған шәхсләрниң йетилип чиқиш мумкинлики илгири сүрүп, мундақ деди:
“миллий билим бериватқан дәргаһларниң бүгүнки мүшкүл әһвали, йәни оқуғучилар саниниң кәскин қисқирашқа учришиши бизни тәшвишлинишкә, әнсизчиликкә елип кәлмәктә. Бүгүн өзгә тилда билим еливатқан инсанлиримизниң омумән өз миллитиниң тарихидин, әдәбиятидин, сәнитидин мәһрум болидиғанлиқи ениқ. Бу мәсилә, биринчидин, ата-аниларға бағлиқ, дәп ойлаймән. Ана тилида бериливатқан билим ана сүти билән баравәр икәнликини һес қилишқа аллиқачан вақит йәтти. Йәни өз пәрзәнтини уйғур мәктипидә оқутуштин ваз кәчкән шәхс өз анисиниң ақ сүтиниму шу қәдәр төвән баһалайду, дәп чүшинишкә болиду”.

Ш. Баратова йәнә бир аз вақит әһвал мушундақла давам қилидиған болса, уйғурларниң роһий җәһәттин намратчилиққа дуч келидиғанлиқини, мәниви туйғудин кәмбәғәлләшкән һәр қандақ инсанниң тирик-өлүк болуп һаят кәчүридиғанлиқини илгири сүрди. У шундақла мундақ маңқуртлашқан әлдин һәтта әдәбий әсәрләрни оқуйдиған кишиләрниңму чиқидиғанлиқиға гуман билән қарайдиғанлиқини, шуңлашқа уйғурларниң қәдимий әдәбиятини сақлап қелишниң бирдин-бир йоли бу пәрзәнтләрни ана тилида оқушта икәнликини тәкитлиди.

Абдулҗан азнибақийеф: “уйғур тиллиқ мәктәпләр башқа тиллиқ мәктәпләрдин кәм әмәс”

Алмата вилайитиниң әмгәкчиқазақ наһийисигә қарашлиқ ғәйрәт оттура мәктипиниң қазақ тили муәллими абдулҗан азнибақийефму уйғур мәктәплириниң бүгүнки тәқдиридин қаттиқ тәшвишлинидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “бәзилири балилиримиз өзгә тиллиқ мәктәпләрдә яки синипларда оқутуш системиси юқири, алий оқуш орунлириға чүшүш асан дәп, калтә ойлимақта. Уйғур тиллиқ мәктәпләрму башқа тиллиқ мәктәпләрдин кәм әмәс. Бу йәрдә пәқәт қәлбимиздики миллий ғурурға бағлиқ мәсилә. Иккинчидин, мушундақ кәмчиликләргә мунасивәтлик һәм оқутуш системисиниң өзгиришигә бағлиқ уйғур тили вә әдәбияти пәнлири қисқартилди. Шуниң тәсиридин программилар йеңилинип, йәни қисқартилип, аталған пәнләр бойичә, шуниң ичидә әдәбият пәниму азайди. Әмди кейинки йиллири дәвр тәлипигә маслишип, иҗтимаий торларниң аммиви раваҗлинишидин китаб оқуш дәриҗиси төвәнлиди. Ениқ ейтқанда, шаир-язғучиларниң әсәрлири һәққидә оқуғучилар сирттин оқумайду, йәни хәвәрсиз қеливатмақта. Мәктәптә өзүм башқа тилдин дәрс бәрсәмму, әдәбиятқа йеқин болушум түпәйли қолида қәлими бар бир қатар оқуғучиларға қошумчә әдәбият дәрслирини өтимән. Омумән, бүгүнки ана тиллиқ мәктәпләрниң әһвали миллий әдәбиятимизға тәсир қиливатиду. Бу мәсилиниң түп асасидин чиқиш үчүн балилиримизни пәқәт аммиви уйғур тиллиқ мәктәпләргә җәлп қилишимиз лазим”.

Вилям молотоф: “өз ана тилида билим елиштин мәһрум болған һаләттә мәдәний бөһранчилиқ йүз бериду”.

Шаир вилям молотофму уйғур тилида оқуйдиған балилар саниниң азийип кетишиниң сөзсиз уйғур әдәбиятиниң бүгүнки тәрәққиятиғила әмәс, бәлки униң келәчикигиму өзиниң сәлбий тәсир йәткүзидиғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “өз ана тилида билим елиштин мәһрум болған һаләттә уйғурчә әдәбий китабларни оқуш қисқирайду, мәдәний бөһранчилиқ йүз бериду. Әлвәттә, әдәбиятимизниң оқуғучилири, китабханлиримизниң сани азийиду, дәп ойлаймән. Ана тилидики мәктәпләрниң қисқириши, омумән, әдәбиятқила әмәс, шундақла өзимизниң мәдәний һаятиғиму сәлбий тәсирини йәткүзиду”.

Қазақистандики уйғур тилида омумий билим беридиған мәктәпләрниң тәқдири болупму уйғур зиялийлири, айрим җәмийәтлик бирләшмиләр, юрт-җамаәт үчүн җиддий мәсилигә айланмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.