Хеләм худабәрдийеф оттура асия уйғурлиридин чиққан атақлиқ шәхсләрниң бири болған

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-12-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Оттура асия уйғурлириға яхши тонуш болған хеләм худабәрдийеф әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Оттура асия уйғурлириға яхши тонуш болған хеләм худабәрдийеф әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
RFA/Oyghan

Мәлумки, өткән әсирниң 60-йиллиридин тартип оттура асия уйғурлириниң мәдәний һаятида муһим өзгиришләр йүз беришкә башлиған иди. Уйғурлар, җәмийәтниң барлиқ саһәлиридә дегүдәк чоң утуқлар қазинип, өзлири яшаватқан җумһурийәтләрниң омумий тәрәққиятиға мунасип һәссә қошти. Буниңда болупму илим-пән, мәдәнийәт, сәнәт, әдәбият, маарип, ишләпчиқириш, йеза игилики вә башқиму саһәләрдин йетишип чиққан мәшһур шәхсләр муһим рол ойниди. Тунҗи уйғур академики ярмуһәммәт мубарәкоф, атақлиқ алимлар ғоҗәхмәт сәдвақасоф, мурат һәмрайеф, атақлиқ композитор қуддус ғоҗамяроф, тонулған игилик рәһбири азад мәшүроф вә башқилар шулар җүмлисидиндур. Әйни вақитларда қазақистанниң алмута вилайитигә қарашлиқ уйғур наһийәсиниң шуңқар йезисида дуняға кәлгән мәдәнийәт вә җәмийәт әрбаби хеләм худабәрдийефниң исмиму оттура асия уйғурлириға яхши тонуш.

Йеқинда алмутада нәшр қилинидиған «иҗадкар» журнилида елан қилинған тонулған журналист мәрһум минәмҗан абдурахманофниң «хәлқиниң бәхтигә туғулған инсан» намлиқ мақалисидә әнә шу хеләм худабәрдийефниң өмүр баяни йорутулған. Мәзкур мақалә униң туғулғининиң 100 йиллиқини хатириләшкә беғишланған. Униңда ейтилишичә, хеләм худайбәрдийеф өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһиридики оттура асия дөләт университетиниң ишчилар факултетини, андин педагогика институтиниң әдәбият факултетини тамамлиған. Хеләм худабәрдийеф «учпедгиз» нәшриятиниң уйғур мәктәплири үчүн дәрслик материяллирини тәйярлаш тәһриратида ишләватқан пәйтидә 1940-йили һәрбий хизмәткә чақиртилған. 1941-Йилдин башлап совет-герман урушиға қатнашқан. Қисқа муддәтлик офитсерларни тәйярлаш курсини тамамлиған у 1947-йилғичә армийә сепидә болған. Андин шу йили у уйғур, өзбек, татар вә башқиму милләтләр ичидин талливелинған офитсерлар қатарида уйғур елиниң или вилайитигә әвәтилгән. У икки йил давамида, йәни 1947-1949-йиллар арилиқида майор унвани билән шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң һәрбий мәслиһәтчиси сүпитидә хизмәт қилған һәм әхмәтҗан қасими охшаш дөләт әрбаблири билән йеқиндин арилашқан.

«Туран» университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләт камалофниң ейтишичә, оттура асия уйғурлириниң әң тәрәққий әткән дәври өткән әсирниң 60-80-йиллириға тоғра келидикән. Хеләм худабәрдийеф әнә шу дәврдә ишләп, көплигән әрбаблар билән йеқиндин арилашқан, болупму өзбекистан һөкүмити даирисидиму яхши тонулған шәхс болған икән.

Абләт камалоф мундақ деди: «хеләм худабәрдийеф 20-әсир мәшһур уйғур намайәндилири қатаридин орун алған, 60-80-йиллири өзбекистан уйғурлири һаятида муһим рол ойниған атақлиқ зиялийларниң бири. Һәқиқәтәнму, бу дәврдә оттура асия уйғурлириниң мәдәний һаятида муһим өзгиришләр йүз бәргән иди. Мәсилән, ташкәнт шәһиридә уйғур тилида ‹шәрқ һәқиқити' журнили йоруқ көрди, шәрқшунаслиқ институтида уйғур бөлүми ечилди, радийо комитетида уйғурчә аңлитишлар программиси ишлиди. Хеләм худабәрдийеф әнә шу уйғур мәдәнийитиниң тарихида чоң рол ойниди. Хеләм худабәрдийеф өзбекистан һөкүмитиниң тәклипи билән чақиртилип, униңға дөләт радийо вә телевизийә комитетида чәтәлләргә радийо хәвәрлирини аңлитиш вәзиписи йүкләнди. У бу вәзипиниң һөддисидин шәрәплик чиқти. Шуниң билән у 1965-йили шу комитет рәисиниң орунбасари лавазимиға сайлиниду. Шу җәрянда у уйғурлар үчүн көп яхши ишларни қилди. Мәсилән, уйғур хәлқиниң улуғ мираси ‹он икки муқам'ни топлап, рәтләп, пластинкиға елиш ишини әмәлгә ашурди. У шундақла әнә шу муқамларни иҗра қилидиған адәмләрни пүткүл оттура асиядин издәп тепип, уларни ташкәнткә елип кәлди һәм турушлуқ өй билән тәминлиди.»

Абләт камалофниң дейишичә, хеләм худабәрдийеф комитет йенида уйғур ансамбилини қурған һәм өзбекистан уйғурлириниң мәдәнийәт мәркизини қурушни тәшәббус қилип, униң тунҗи рәиси болған икән. Хеләм худабәрдийефниң уйғурлар мәсилисигә беғишланған көплигән мақалилири аммиви ахбарат васитилиридә үзүлмәй елан қилинип турған. Абләт камалоф йәнә хеләм худабәрдийефниң өзбекистан журналистлар иттипақи, мәмликәтниң чәтәлләр билән достлуқ җәмийити вә башқиму тәшкилатларда рәһбирий лавазимларни атқурғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Мәлумки, өткән әсирниң оттурилирида совет иттипақи өзиниң уйғур елидики сиясий, иқтисадий, һәрбий тәсирини күчәйтишкә киришкән болуп, буниңға уйғур, қазақ, татар вә башқиму түркий милләтлиридин болған һәр хил саһә мутәхәссислирини көпләп җәлп қилған иди. Болупму 1944-йили башланған хитай гоминдаң һакимийитигә қарши миллий-азадлиқ һәрикити совет иттипақиға чоң пурсәт яратқан иди. Хеләм худабәрдийеф әнә шу мутәхәссисләр қатарида икки йил уйғур елидә болуп қайтқан.

Сиясәтшунас вә тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, совет иттипақи буниңға алдин-ала һәм тәпсилий тәйярланған болуп, өз пиланлирини пәйдин-пәй әмәлгә ашурған икән. У мундақ деди: «1943-йилниң май айлирида совет коммунистик партийәсиниң сиясий бюроси вә разведка баш башқармиси мәхсус йиғинларни өткүзүп, уйғуристандики миллий-азадлиқ һәрикәтни қоллаш қарарини алиду. Совет иттипақи сиясий тәрәптин вә арқа сәпни тәминләш мәркизини ташкәнттә қуруп, униңға өзбекистан коммунистик партийәсиниң биринчи катипи осман йүсүпофни бәлгиләйду. Бу мәсилидә осман йүсүпоф уйғурларни наһайити қоллиған. Бу һәқтә маңа миллий армийә офитсери болған мирзигүл насироф ейтип бәргән.»

Минәмҗан абдурахманофниң әслишичә, хеләм худайбәрдийеф 1947-йили һәрбий сәптин қайтип кәлгәндин кейин, ташкәнттә чәтәлләргә радио хәвәрлирини аңлитиш тәһриратиниң уйғур бөлүмигә ишқа тәйинләнгән икән. Лекин шу йили башқиму офитсерлар билән бирликтә хеләм худабәрдийефму өзбекистан компартийәси мәркизий комитетиға тәклип қилинған икән.

Қәһриман ғоҗамбәрди сөзини мундақ дәп давам қилди: «осман йүсүпоф уларға: силәр қәдимий мәдәнийәтлик милләт уйғурларниң миллий-азадлиқ урушиға ярдәм беришкә кетип барисиләр, пүтүнләй җан-дилиңлар билән хизмәт қилиңлар, дегән икән. Җәмийәт әрбаби, мәрипәтчи хеләм худабәрдийефму бир нәччә қетим ғулҗиға берип, асасән мәдәнийәт, маарип, мәтбуат ишлирини елип барди. У кишиму уйғурларға җан дили билән хизмәт қилишқа тиришти.»

Зияритимизни қобул қилған шу тарих шаһитлириниң бири, татар тарихчиси мунир йерзин 1947-йили ғулҗида «инқилабий шәрқий түркистан» гезитидә ишләватқан пәйтидә советтин кәлгән башқиму мутәхәссисләр билән бир қатарда хеләм худабәрдийеф биләнму көрүшкәнликини билдүрди.

Мунир йерзин мундақ деди: «у гезитниң ишиға ярдәмлишиш үчүн кәлгән болди. Униң гезит мақалилирини тәйярлашқа арилашқанлиқини билмидим. Униң бирдин-бир ейтқини, гезитниң макети болуш керәк дегән тәклипи иди. Әмма совет иттипақида гезит чиқириш бизниңкигә охшимайтти. Шуниң билән хеләмниң тәклипи әмәлийәткә уйғун болмай чиқти.»

Хеләм худабәрдийеф 2004-йили 86 йешида вапат болуп, арилиқта 14 йил өткән болсиму, оттура асия уйғурлири униң миллий мәдәнийәтниң тәрәққиятиға қошқан төһписини, хәлқи алдида ада қилған бурчини, униң инсаний хисләтлирини алаһидә тәкитләп, әсләп кәлмәктә.

Толуқ бәт