Almutada "Bir qeshqerliq moysipitning hékayiliri" namliq kitab tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-04-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Yazghuchi ismayiljan iminofning "Bir qeshqerliq mosipining hékayiliri" namliq kitabini tonushturush murasimi. 2018-Yili 24-aprél. Almuta.
Yazghuchi ismayiljan iminofning "Bir qeshqerliq mosipining hékayiliri" namliq kitabini tonushturush murasimi. 2018-Yili 24-aprél. Almuta.
RFA/Oyghan

24-Aprélda almutadiki milliy kutubxanida tonulghan yazghuchi ismayiljan iminofning "Bir qeshqerliq mosipining hékayiliri" namliq kitabini tonushturush murasimi bolup ötti. "Mir" neshriyat öyi teripidin rus tilida neshir qilin'ghan mezkur kitabqa yazghuchining eyni waqitlarda jumhuriyetning her xil neshirliride yoruq körgen ochérikliri, hékayiliri we yéngi eserliri kirgüzülgen.

Her xil millet wekilliri, ziyaliylar, yashlar, yazghuchining uruq-tughqanliri qatnashqan bu murasimge xitayshunas alim, tarix penlirining doktori klara hafizowa riyasetchilik qildi. U yazghuchining hayati we pa'aliyiti heqqide doklat qilip, kéyinki sözni kitab aptori ismayiljan iminofqa berdi. Yazghuchi dadisi abduqadir iminofning ötken esirining 30-yilliri Uyghur élida partlighan milliy-azadliq herikitining aktip ishtrakchiliridin bolghanliqini, 1934-yili bolsa uning öz yurti qeshqerni tashlap, ottura asiyagha chiqip kétishke mejbur bolghanliqini otturigha qoydi. U yene dadisining ömrining axirighiche yurtini séghinip, wetinini qayta körelmey alemdin ötkenlikini eslidi. Ismayiljan iminofning éytishiche, uning dadisi qarghali yézisida qazaq xelqining ataqliq aqini jambul jabayéf bilen yéqin munasiwette bolup, shuning qollap-quwetlishi bilen yézida birinchi meschitni achqan iken. U öz sözide mezkur yézida qazaq, Uyghur, tatar, türk qatarliq her xil millet wekillirining inaqliqta yashap, xoshalliqnimu, éghirchiliqnimu bille tartqanliqini ilgiri sürdi.

Murasimda sözge chiqqan rusiyening almutadiki konsuli irina péréwérzéwa yazghuchi ijadiyiti bilen rusiyelik kitabxanlarningmu yaxshi tonush ikenlikini, bolupmu uning "Ezizane qeshqer", "Baliliq dewrimning bulaqliri", "Uluq choqanning yipek yoli bilen" namliq kitablirini tonushturush murasimlirining rusiyening almutadiki konsulxanisida yuqiri derijide ötkenlikini bayan qildi. Yazghuchining yurti qarghali yézisining hakimi dospol aqilbék oghli ismayiljan iminofni barliq yurtdashliri namidin tebriklep, uninggha qazaqlarning milliy kiyimini kiydürdi. Murasimda yene ablayxan namidiki qazaq xelq'ara munasiwetler we dunya tilliri uniwérsitétining proféssori walériy mexpirof, aral kölini qutquzush xelq'ara fondining mudiri békniyaz bolat, "Yipek yoli" shirkitining mudiri waqqas mamédinof we bashqilar yazghuchi eserlirining bed'iy qimmiti, alahidilikliri, ewlatlarni terbiyileshtiki roli heqqide öz qarashliri bilen ortaqlashti.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tarixchi alime klara hafizowaning éytishiche, bu kitab "Bowayning yüriki" dégen hékaye bilen bashlinidiken. Uningda yazghuchi dadisining béshidin ötken sergüzeshtilirini bayan qilidu. Klara hafizowa bolupmu 1918-yili yettisuda yüz bergen "Atu" paji'esi, yeni Uyghurlarning qizil eskerler teripidin qirghin qilinishigha béghishlan'ghan "Halaketlik xataliq" namliq hékayidin qattiq tesirlen'genlikini bildüdi. U bu yili mezkur qanliq weqening 100 yilliqini atap ötüshke chong teyyarliqlarning kétip barghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Epsuski, bu waqit ichide bu heqte éniq höjjetlerni héch kim tapalmidi. Köpchiliki bizge melum bolghan weqeler heqqide melumatlarni bériwatidu. Men oylaymenki, bu weqe heqqide alimlar maxmut abduraxmanof we xemit hemrayéf köp yazdi. Méning oyumche, perghane Uyghurliriningmu hayati toghriliq melumatlar köpchilikni qiziqturidu. Parghane wadisi béwasite qeshqeriye bilen zich baghlinishliq. Sherqiy türkistanda bir nechche chong wadilar bolup, her qaysining öz alahidiliki we medeniyiti bar. Elwette, qeshqer Uyghur medeniyitining merkizi hésablinidu. Buningdin tashqiri xoten, kuchar, turpan, ghulja we bashqimu wilayetler medeniyiti öz alahidilikliri bilen perqlinidu. Buning barliqi bay, mezmunluq, köp xilliq Uyghur medeniyitining yarqin körünüshidur". 

Yazghuchi ismayiljan iminof ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Bu kitab asasen dadamning teqdirige, xelqimizning teghdirige béghishlan'ghan. Dadam axirqi waqitlarghiche tughulghan yurtini séghinip ötken. Bu mendimu bar. Menmu qeshqerni séghinimen. Körsem dep arman qilimen. 2014-Yili bir guruppa qazaq alimliri bilen qeshqer, ürümchi, qarasher, korla, aqsu, atush, kucharlarni kördüm. Némishqa "qéri qeshqerliqning hékayiliri" dep mawzu qoydum? sewebi bu dadamning éytip bergen hékayiliri. Perghane wadisigha barghandimu dadam yashighan sheher, yézilarni kördüm, tughqanlarni kördüm. Öz waqtida perghane wadisida Uyghur mektepliri bolghan. Hazir ular yoq. Men qazaqistan hökümitige, dölet prézidénti nursultan nazarbayéfqa rehmitimni éytimen. Qazaqstanda Uyghur mektepliri bar".

Ismayiljan iminof Uyghur mektepliri bolsa milletning kélechikiningmu bolidighandiqini alahide tekitlidi. U yene kitabni rus tilida yazghanliqini, chünki rus tili arqiliq bashqimu milletlerning Uyghurlar bilen yéqindin tonushush mumkinchilikige ige bolidighanliqini tekitlidi.

Igilishimizche, ismayiljan iminof 1959-yili almuta wilayitining jambul nahiyesige qarashliq qarghali yézisida dunyagha kelgen. U qazaq dölet uniwérsitétining filologiye fakultétini tamamlap, uzun yillar ma'arip saheside ishligen. 2009-Yildin buyan edebiy ijadiyet bilen shughullinip kelmekte. Ismayiljan iminof "Ezizane qeshqer", "Baliliq dewrimning bulaqliri", "Uluq choqanning yipek yoli bilen", "Alteshherge sayahet" namliq bir nechche kitablarning aptori. U 2014-yili qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyiti teripidin uyushturughan "Choqan welixanofning yipek yoli bilen" namliq ilmiy ékispéditsiyening rehbiri süpitide Uyghur élining jenubida ziyarette bolup qaytqan.

Toluq bet