Yaponiyede muhemmed'imin bughra wapatining 50 yilliqini xatirilesh muhakime yighini chaqirilmaqchi

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015-07-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed imin bughra,turkiyede neshr qilin'gha Uyghurche "Muhemmed imin bughra eserliri" namliq kitabtin élindi.
Muhemmed imin bughra,turkiyede neshr qilin'gha Uyghurche "Muhemmed imin bughra eserliri" namliq kitabtin élindi.
RFA/Haji Qutluq Qadiri


Diniy ölima, milliy mujahid, siyasiy erbab muhemmed'imin bughraning nami yaponiye tarixiy höjjetliride "Xoten emiri" nami bilen xatirilen'gen bolup, u,afghanistandiki sürgün hayati jeryanida kabuldiki yapon elchixanisi bilen sherqiy türkistan musteqilliq mesilisi heqqide köp qétim uchrishishlarni élip barghan. Shu sewebtin köpligen yapon tetqiqatchiliri muhemmed'imin bughrani sherqiy türkistan mesilisini tunji qétim yapon hökümitige anglatqan Uyghur rehberliridin biri dep qaraydu.

Yéqinqi yillardin buyan muhemmed'imin bughra heqqide yaponiyede köpligen maqale we tetqiqat kitabliri neshr qilin'ghan bolup, bu yil uning wapatining 50 yilliqi munasiwiti bir qisim yéngi maqalliler teyyarlan'ghan we shundaqla xatirilesh pa'aliyetliri pilanlan'ghan.

Kagoshima xelq'ara uniwéristétining proféssori sé'iji ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta
Kagoshima xelq'ara uniwéristétining proféssori sé'iji ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta Photo: RFA

Bu yil Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixidiki muhim shexslerdin biri, diniy ölima, meshhur siyasetchi, tarixchi we edip muhemmed'imin bughraning wapat bolghanliqigha 50 yil toshti.

Muhemmed'imin bughra wapatining 50 yilliqi dunyaning her qaysi jaylirida hijrette yashawatqan Uyghur jama'iti teripidin türlük pa'aliyetler arqiliq xatiriliniwatqan bir peyte, yaponiyede tonulghan bezi bir siyasiy tetqiqatchilar uning hayatigha, siyasiy köz qarashlirigha jümlidin musteqil Uyghur döliti qurush yolidiki pidakarliqigha özgiche bahalarni bermekte.

Bügün ziyaritimizni qobul qilghan ataghliq siyasiy iqtisad penliri doktori, kagoshima xelq'ara uniwéristétining proféssori sé'iji ependi yéqinda özining "Muhemmed'imin bughraning musteqil Uyghur döliti qurush yolidiki izdinishliri" namliq ilmiy tetqiqat maqalisini tamamlighanliqini we shundaqla yaponiyede chaqirilmaqchi bolghan muhemmed'imin bughra wapatining 50 yilliqini xatirilesh muhakime yighinigha jiddiy teyyarliq köruwatqanliqini bildürdi.

Proféssor séji aldi bilen özining yéqinda tamamlighan muhemmed'imin bughra heqqidiki ilmiy maqalisi heqqide toxtilip:"Méning pütkül maqalem asasen on qisimdin terkip tapqan bolup, birinchi qismida, muhemmed'imin bughraning musteqil Uyghur döliti qurush yolidiki izdinishliri, eyni chaghdiki chong döletler arisida yeni ottura asiyada oyniliwatqan büyük siyasiy oyunlar we 1933 - yili qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti heqqide toxtaldim. Ikkinchi qismida, uning keshmir we afghanistandiki sürgündiki hayati toghrisida izdendim. Üchinchi qismida, muhemmed'imin bughraning yaponiyedin Uyghurlarning musteqilliq kürishige, dölet qurushigha yardem telep qilip, yapon hökümitige yollighan doklatliri üstide muhakime élip bardim. Tötinchi qismida bolsa, uning jyangkeyshi hökümitining merkizi nenjingda élip barghan siyasiy pa'aliyetliri. Beshinchi qismida, sherqiy türkistan jumhuriyitining yimirilishi we dunyaning siyasiy weziyiti heqqide siyasiy analizlar. Altinchi qismida, sherqiy türkistan jumhuriyitining qurghuchiliridin biri bolghan élixan töre heqqide bezi bir yéngi uchurlarni otturigha qoydum. Yettinchi qismida, stalin, rozwélit,jyangkeyshi we yalta kélishimi toghrisida bir qeder etrapliq melumatlarni otturigha qoydum. Sekkizinchi qismida, sherqiy türkistan'gha xitay kompartiyesi kirgendin kéyinki Uyghurlarning ehwali we muhemmed imin bughraning hindistan'gha sürgün qilinishidin tartip ta istanbulghiche bolghan uning siyasiy hayati toghrisida. Toqquzinchi qismida, maw zédungning Uyghur musteqilliq herikitini basturush siyasetliri we uning tedbirliri heqqide toxtaldim. Maqalemning eng axiriqi qismida bolsa, 11 - séntebir weqesi 5 - iyul ürümchi qirghinchiliqi, basturuliwatqan sherqiy türkistan xelqi qatarliq bir qanche timilar üstide qisqiche toxtilip öttüm" dédi.

Sé'iji ependi sözide yene, xitay dölet re'isi shi jinping otturigha qoyuwatqan "Bir belwagh bir yol istratigéyesi" din ibaret bu tatliq chüshning, yipek yolidiki Uyghurlargha tinchliq élip kelgendila, andin emelge éshishini mölcherligili bolidighanliqini, shi jinpingning ghayisining emelge éshish we ashmasliqi yipek yolini berpa qilghan Uyghurlargha munasiwetlik ikenliki toghrisidimu maqaliside toxtalghanliqini ilgiri sürdi.

Ziyaritimiz jeryanida proféssor sé'iji:"Muhemmed'imin bughra heqqide istanbulni merkez qilghan halda bir qisim muhakime yighinliri élip bérildi. Bizmu bu qétim bu heqte yighin chaqirimiz we uning eserliri toghrisida söhbet élip barimiz. Bu yighinimizgha elwette türkiyediki bezi uniwérisitétlarning mudirliri we proféssorliri qatnishidu" dédi.

Biz yighinning konkrét waqti we orni heqqide so'al sorighinimizda, sé'iji ependi jawab bérip mundaq dédi:"Hazir bu heqte éniq uchur bérelmeymen. Sewebi 2009 - yili 10 - ayda men rabiye qadir xanimni yaponiye uniwérisitétlirida ikki heptilik 5 - iyul qirghinchiliqi heqqide doklat sözlesh pa'aliyitini élip barghanda, yaponiyediki xitay elchixanisi we konsulxanliri bizge köp awarchiliqlarni térip, méning üstümdin köp erz we shikayetlerni qildi. Shunga hazirche buni mexpiy tutqinimiz yaxshi"dédi.

Biz axirida proféssor sé'iji ependidin Uyghurlar heqqide yene qandaq yéngi maqalilerni yézish pilani barliqi heqqide toxtalghinimizda u : "Méning sherqiy türkistan'gha bérip u yerni körüp köpligen nersilerni yézish arzuyum bar. Biraq xitay elchixanisi méning bérishimgha ruxset qilmaydu" dédi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet