Хитайда ислам дининиң сәлбийләштүрүлүши күчлүк диққәт қозғимақта

Мухбиримиз әзиз
2018-10-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур райониниң җәнубидики мәлум бир наһийәниң кочисида кетиватқан уйғурлар. 2014-Йили июл.
Уйғур райониниң җәнубидики мәлум бир наһийәниң кочисида кетиватқан уйғурлар. 2014-Йили июл.
AFP

Хитай һөкүмити 2017-йили 1-апрелдин башлап иҗра қилишқа киришкән «әсәбийликкә қарши туруш бәлгилимиси» дә һалал-һарам чүшәнчисидин тартип һеҗап вә узун сақал-бурутқичә болған мәзмунларниң әсәбийлик икәнлики ейтилип, омумйүзлүк мәни қилинған иди. Нөвәттә барғансери юқири пәллигә чиқиватқан сиясий бастурушта уйғурлардики диний етиқадниң «әсәбийлик» дәп рәткә тизилған қисмидин башқа мәзмунлириму пүтүнләй һуҗум нишани болуватқанлиқи мәлум. Йопурға наһийәсиниң сийәк йезисида ярдәмчи сақчилиқ вәзиписини өтәватқан бирәйлән бу һәқтики соалларға җаваб берип, һазир бу тәвәдә баш кийими кийидиған яки узунрақ сақал қойидиған кишиләрниң қалмиғанлиқини, ундақ болмиғанда «әсәбийлик» билән әйиблинип «тәрбийәләш» кә баридиғанлиқини билдүрди.

Түрлүк учурлардин мәлум болушичә, һазир мушу хилдики һәрқандақ диний мәзмунлар билән учрашқан уйғурниң һәммиси «тәрбийәләш» тә «өзгәртиш» ни қобул қилмақта икән. Һалбуки, бу хилдики диний аммини топ-топ лагерларға солаш шәкил вә маһийәттә хитай һөкүмити иҗра қиливатқан зәһәр чәккүчиләрни топ-топи билән қамаш усулиға охшап кәтмәктә икән. Бир қисим анализчилар болса буни хитай һөкүмитиниң ислам динини «роһий кесәллик» дәп қараштәк йетәкчи идийәсиниң йәнә бир түрлүк инкаси, дәп қаримақта. «Чәтәл сиясити» журнилида елан қилинған емилий деркис имзасидики «хитай һөкүмити мусулманларға зәһәр чәккүчиләр қатарида муамилә қиливатиду» сәрләвһилик мақалидиму мушу мәсилә алаһидә мулаһизә қилиниду.

Мақалида көрситилишичә, хитайниң қанунида зәһәр чәккүчиләр қамаққа һөкүм қилинмайду, әксичә мәхсус зәһәр ташлатқузуш мәркәзлиригә қамилип зәһәр хумари йоқалғучә давалиниду. Хитай сақчилири йилда нәччә миң кишини мушундақ мәркәзләргә әкелип солайду. Буниң шәкли маһийәттә 1950-йиллиридин башлап вуҗудқа келишкә башлиған «әмгәк билән өзгәртиш» лагерлириға охшап кетиду. Әйни вақитта бундақ лагерларға җәмийәт тәртипигә бузғунчилиқ қилған, әмма җинайи җаза беришкә шәрти тошмайдиған кишиләр қамалған. 1960-Йилларда болса «оңчилар» яки «әксилинқилабчилар» солинишқа башлиған. 1990-Йилларда болса янчуқчилар яки нәшикәшләр соланған. Бу кишиләр бирдәк бу җайларда халиған муддәткичә тутуп турулидиған болуп, уларниң қачан қоюп берилишини һөкүмәт даирилири бекитип кәлгән. 2013-Йилиға кәлгәндә болса бу система хәлқараниң бесими билән бикар қилинған. Нөвәттә уйғур диярида дәл мушу хилдики лагерлар «тәрбийәләш мәркизи» дегән намда йеңиваштин оттуриға чиқишқа башлиған. Бу җайларға болса диний мәзмунларға «хумар» болған кишиләр топ-топ болуп қамилишқа башлиған. Нөвәттә бу санниң бир милйондин ашқанлиқи һәққидә көпләп учурлар оттуриға чиқмақта.

Мақалә апториниң қаришичә, бу хил лагерларға қамалған кишиләр бир болса диндар кишиләр, бир болса телефонлиридин бирәр-икки парчә диний текист чиқип қалған кишиләр болуп, уларниң қачан қоюп берилишини һечким билмәйду. Улар зәһәр чәккүчиләр зәһәр хумарини ташлашқа мәҗбурланғандәк өзлириниң меңисидики диний етиқадқа мунасивәтлик барчә мәзмунларни инкар қилишқа, «әсәбийлики» үчүн това қилишқа, шу арқилиқ ислам диниға етиқад қилмайдиған хитайларға охшаш болушқа мәҗбурлиниду.

Австралийәдики җеймис кук университетиниң профессори анна хайесму бу җәһәттә мушуниңға охшап кетидиған қарашта болуп, униңчә хитай һөкүмитиниң һазир әң бешини ағритиватқини уйғурларниң ислам етиқадини үзүл-кесил йоқитип, уларни хитай хәлқигә охшаш қилип чиқиш икән. Униң пикричә, нөвәттә «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларға соланғанларниң көп қисми дәл мушу хил исламий етиқадқа четишлиқ кишиләр болуп, у бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду:
«Бу ‹җинайәтчиләр' хитай һөкүмитиниң нәзиридә ‹җәмийәтниң муқимлиқиға тәһликә пәйда қилғучи кишиләр' дәп қаралмақта. Бу хилдики кишиләр болса хитайниң ‹әсәбийлик' кә алақидар қанунлиридики тутқун обйектлиридур. Қанун маддилирида бу һалниң уйғурларғиму, хитайларғиму охшаш икәнлики ейтилиду. Әмма һазир бу даиригә чүшкәнла киши өзини ‹тәрбийәләш лагери' да көридиған болди. Бу қандақ кишиләр, дәп соралса улар сақал қоювалған, һарақ-тамака ташлиған дегәндәк кишиләр болуп, булар бирдәк ‹дөләтниң бихәтәрликигә тәһдит салғучилар' дәп қаралмақта. Бундақ һадисиләрниң һазир барғансери зорийип меңиватқанлиқи маһийәттә ‹бихәтәрлик' ниң кәмлики, ‹бихәтәрлик' намидики бастуруш вә контроллуқниң ешип бериватқанлиқини көрситиду. Маһийәттә уйғурларни барғансери хитайларға охшайдиған болушқа мәҗбурлаш арзуси дәл мушу ‹мәдәнийәтлик' дөләтниң мустәмликичилик тәсвири билән бирикип кәткән болиду. Демәк мушундақ бир ‹мәдәнийәтлик' бир дөләт һазир уйғурларни хитайларға охшаш инсанларға айландурушқа бәкла күчәп кетиватиду.»

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики «давалаш» усули сәвәблик ислам диниға мунасивәтлик һәрқандақ паалийәтләр чәклинишкә башлиған. Бу һал һазир уйғурлар дияридин кеңийип, хитай өлкилиридики ислам дининиң қәдимий мәркәзлири болған җайларғичә омумлишиватқанлиқи мәлум. 2018-Йили июл ейида америкидики родес университетиниң профессори, тонулған диний алим шәйх ясир қази хитайниң бейҗиң, шиән қатарлиқ җайлиридики ислам мәркәзлиридә зиярәттә болғанда у көргән әһваллар ислам дининиң ичкири өлкиләрдә қайси дәриҗидә тәқибгә учраватқанлиқини җанлиқ тәсвирләп бериду.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «биз шиән шәһиридики ‹бүйүк мәсчит' кә бардуқ. У җайда үч-төт имам бар икән. Биз улар билән көрүштуқ вә улардин алақидар әһваллар бойичә соаллар соридуқ. Әмма бу биз үчүн шундақму бир көңүлсиз зиярәт болди. Чүнки улар һәр бир еғиз гәпниң ахирида ‹хитай һөкүмитигә тәшәккүрләр болсун' дегән ибарини қайта-қайта қошуп маңатти. Имамларниң бу ибарини шунчә көп тәкрарлишидин биз шуни һес қилдуқки, у киши җәзмән шундақ дейиши, һәр бир еғиз гепидә компартийәгә мәдһийә оқуши, ‹әлһәмдулилла, хитай компартийәси бизгә шу қәдәр мәрһәмәтлик' дәп туруши лазим икән. Шу җәрянда биз мәйли қандақлики соални сорисақ уларниң еғизидин чиққан иккинчи җүмлә сөз әнә шу хилдики компартийәгә мәдһийә оқуш болди. Бизгә йәнә шу нәрсә аян болдики, улар имам болған билән өзлири халиған бир кишигә ислам һәққидә савақ берәлмәйдикән. Шундақ әһвалда уларниң ислам етиқадиниң уларниң күндилик һаятида иҗра болушини қандақму үмид қилалаймиз? бу һални көрүп ичим аччиққа толди. Чүнки бу хитайниң асаслиқ чоң шәһәрлиридики, ислам дини узун тарихқа игә җайлардики реаллиқ иди. Мәдинә, әзһәр қатарлиқ җайлардики алий билим юртлирида оқуп кәлгән бирнәччә муһим оқуғучилар бу сөһбәткә қисилип болғучә җасуслар уларниң арқисида пәйда болди һәмдә уларни түрмигә елип кәтти яки шундақрақ бир иш болди.»
Хитай һөкүмитиниң мушу хилдики җаза вә башқа тәшвиқатлар арқилиқ ислам динини хунүкләштүрүп көрситиш урунуши һәққидә пикир қилған «шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси, д у қ диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун буниңда хитай һөкүмитиниң уйғурларни «җуңхуа аилиси» гә сиңдүрүветиш арзусиниң йетәкчи амил икәнликини тәкитләйду. Униң пикричә, уйғурларниң ислам етиқадида һечқандақ «әсәбийлик» амили мәвҗут болмисиму, хитай һөкүмити кейинки бир әвлад уйғурларни ассимилятсийә қилип түгитишкә қулайлиқ яритиш үчүн һазир «әсәбийликни йоқитиш» намида ислам динини йоқитиш һәмдә уни яш боғунларға сәлбий шәйи қилип көрситишкә урунмақта икән.

Емилий диркисниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң мушу йосунда уйғурларни лагерларға солап уларни диний етиқадтин ваз кечишкә мәҗбурлаш усули зәһәр чәккүчиләрни зәһәр ташлашқа мәҗбур қилғинидәк үнүм бериши натайин икән. Гәрчә әйни вақитта «зәһәргә қарши хәлқ уруши» қозғап қисмән ғәлибә қилған хитай һөкүмитиниң әмдиликтә «әсәбийликкә қарши хәлқ уруши» қозғиши күткәндәк нәтиҗигә еришиши еһтималдин йирақ икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт