Xitayda islam dinining selbiyleshtürülüshi küchlük diqqet qozghimaqta

Muxbirimiz eziz
2018-10-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayonining jenubidiki melum bir nahiyening kochisida kétiwatqan Uyghurlar. 2014-Yili iyul.
Uyghur rayonining jenubidiki melum bir nahiyening kochisida kétiwatqan Uyghurlar. 2014-Yili iyul.
AFP

Xitay hökümiti 2017-yili 1-apréldin bashlap ijra qilishqa kirishken "Esebiylikke qarshi turush belgilimisi" de halal-haram chüshenchisidin tartip héjap we uzun saqal-burutqiche bolghan mezmunlarning esebiylik ikenliki éytilip, omumyüzlük men'i qilin'ghan idi. Nöwette barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan siyasiy basturushta Uyghurlardiki diniy étiqadning "Esebiylik" dep retke tizilghan qismidin bashqa mezmunlirimu pütünley hujum nishani boluwatqanliqi melum. Yopurgha nahiyesining siyek yézisida yardemchi saqchiliq wezipisini ötewatqan bireylen bu heqtiki so'allargha jawab bérip, hazir bu tewede bash kiyimi kiyidighan yaki uzunraq saqal qoyidighan kishilerning qalmighanliqini, undaq bolmighanda "Esebiylik" bilen eyiblinip "Terbiyelesh" ke baridighanliqini bildürdi.

Türlük uchurlardin melum bolushiche, hazir mushu xildiki herqandaq diniy mezmunlar bilen uchrashqan Uyghurning hemmisi "Terbiyelesh" te "Özgertish" ni qobul qilmaqta iken. Halbuki, bu xildiki diniy ammini top-top lagérlargha solash shekil we mahiyette xitay hökümiti ijra qiliwatqan zeher chekküchilerni top-topi bilen qamash usuligha oxshap ketmekte iken. Bir qisim analizchilar bolsa buni xitay hökümitining islam dinini "Rohiy késellik" dep qarashtek yétekchi idiyesining yene bir türlük inkasi, dep qarimaqta. "Chet'el siyasiti" zhurnilida élan qilin'ghan émiliy dérkis imzasidiki "Xitay hökümiti musulmanlargha zeher chekküchiler qatarida mu'amile qiliwatidu" serlewhilik maqalidimu mushu mesile alahide mulahize qilinidu.

Maqalida körsitilishiche, xitayning qanunida zeher chekküchiler qamaqqa höküm qilinmaydu, eksiche mexsus zeher tashlatquzush merkezlirige qamilip zeher xumari yoqalghuche dawalinidu. Xitay saqchiliri yilda nechche ming kishini mushundaq merkezlerge ekélip solaydu. Buning shekli mahiyette 1950-yilliridin bashlap wujudqa kélishke bashlighan "Emgek bilen özgertish" lagérlirigha oxshap kétidu. Eyni waqitta bundaq lagérlargha jem'iyet tertipige buzghunchiliq qilghan, emma jinayi jaza bérishke sherti toshmaydighan kishiler qamalghan. 1960-Yillarda bolsa "Ongchilar" yaki "Eksil'inqilabchilar" solinishqa bashlighan. 1990-Yillarda bolsa yanchuqchilar yaki neshikeshler solan'ghan. Bu kishiler birdek bu jaylarda xalighan muddetkiche tutup turulidighan bolup, ularning qachan qoyup bérilishini hökümet da'iriliri békitip kelgen. 2013-Yiligha kelgende bolsa bu sistéma xelq'araning bésimi bilen bikar qilin'ghan. Nöwette Uyghur diyarida del mushu xildiki lagérlar "Terbiyelesh merkizi" dégen namda yéngiwashtin otturigha chiqishqa bashlighan. Bu jaylargha bolsa diniy mezmunlargha "Xumar" bolghan kishiler top-top bolup qamilishqa bashlighan. Nöwette bu sanning bir milyondin ashqanliqi heqqide köplep uchurlar otturigha chiqmaqta.

Maqale aptorining qarishiche, bu xil lagérlargha qamalghan kishiler bir bolsa dindar kishiler, bir bolsa téléfonliridin birer-ikki parche diniy tékist chiqip qalghan kishiler bolup, ularning qachan qoyup bérilishini héchkim bilmeydu. Ular zeher chekküchiler zeher xumarini tashlashqa mejburlan'ghandek özlirining méngisidiki diniy étiqadqa munasiwetlik barche mezmunlarni inkar qilishqa, "Esebiyliki" üchün towa qilishqa, shu arqiliq islam dinigha étiqad qilmaydighan xitaylargha oxshash bolushqa mejburlinidu.

Awstraliyediki jéymis kuk uniwérsitétining proféssori anna xayésmu bu jehette mushuninggha oxshap kétidighan qarashta bolup, uningche xitay hökümitining hazir eng béshini aghritiwatqini Uyghurlarning islam étiqadini üzül-késil yoqitip, ularni xitay xelqige oxshash qilip chiqish iken. Uning pikriche, nöwette "Terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlargha solan'ghanlarning köp qismi del mushu xil islamiy étiqadqa chétishliq kishiler bolup, u bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:
"Bu 'jinayetchiler' xitay hökümitining neziride 'jem'iyetning muqimliqigha tehlike peyda qilghuchi kishiler' dep qaralmaqta. Bu xildiki kishiler bolsa xitayning 'esebiylik' ke alaqidar qanunliridiki tutqun obyéktliridur. Qanun maddilirida bu halning Uyghurlarghimu, xitaylarghimu oxshash ikenliki éytilidu. Emma hazir bu da'irige chüshkenla kishi özini 'terbiyelesh lagéri' da köridighan boldi. Bu qandaq kishiler, dep soralsa ular saqal qoyuwalghan, haraq-tamaka tashlighan dégendek kishiler bolup, bular birdek 'döletning bixeterlikige tehdit salghuchilar' dep qaralmaqta. Bundaq hadisilerning hazir barghanséri zoriyip méngiwatqanliqi mahiyette 'bixeterlik' ning kemliki, 'bixeterlik' namidiki basturush we kontrolluqning éship bériwatqanliqini körsitidu. Mahiyette Uyghurlarni barghanséri xitaylargha oxshaydighan bolushqa mejburlash arzusi del mushu 'medeniyetlik' döletning mustemlikichilik teswiri bilen birikip ketken bolidu. Démek mushundaq bir 'medeniyetlik' bir dölet hazir Uyghurlarni xitaylargha oxshash insanlargha aylandurushqa bekla küchep kétiwatidu."

Xitay hökümitining bu xildiki "Dawalash" usuli seweblik islam dinigha munasiwetlik herqandaq pa'aliyetler cheklinishke bashlighan. Bu hal hazir Uyghurlar diyaridin kéngiyip, xitay ölkiliridiki islam dinining qedimiy merkezliri bolghan jaylarghiche omumlishiwatqanliqi melum. 2018-Yili iyul éyida amérikidiki rodés uniwérsitétining proféssori, tonulghan diniy alim sheyx yasir qazi xitayning béyjing, shi'en qatarliq jayliridiki islam merkezliride ziyarette bolghanda u körgen ehwallar islam dinining ichkiri ölkilerde qaysi derijide teqibge uchrawatqanliqini janliq teswirlep béridu.

U bu heqte mundaq deydu: "Biz shi'en shehiridiki 'büyük meschit' ke barduq. U jayda üch-töt imam bar iken. Biz ular bilen körüshtuq we ulardin alaqidar ehwallar boyiche so'allar soriduq. Emma bu biz üchün shundaqmu bir köngülsiz ziyaret boldi. Chünki ular her bir éghiz gepning axirida 'xitay hökümitige teshekkürler bolsun' dégen ibarini qayta-qayta qoshup mangatti. Imamlarning bu ibarini shunche köp tekrarlishidin biz shuni hés qilduqki, u kishi jezmen shundaq déyishi, her bir éghiz gépide kompartiyege medhiye oqushi, 'elhemdulilla, xitay kompartiyesi bizge shu qeder merhemetlik' dep turushi lazim iken. Shu jeryanda biz meyli qandaqliki so'alni sorisaq ularning éghizidin chiqqan ikkinchi jümle söz ene shu xildiki kompartiyege medhiye oqush boldi. Bizge yene shu nerse ayan boldiki, ular imam bolghan bilen özliri xalighan bir kishige islam heqqide sawaq bérelmeydiken. Shundaq ehwalda ularning islam étiqadining ularning kündilik hayatida ijra bolushini qandaqmu ümid qilalaymiz? bu halni körüp ichim achchiqqa toldi. Chünki bu xitayning asasliq chong sheherliridiki, islam dini uzun tarixqa ige jaylardiki ré'alliq idi. Medine, ezher qatarliq jaylardiki aliy bilim yurtlirida oqup kelgen birnechche muhim oqughuchilar bu söhbetke qisilip bolghuche jasuslar ularning arqisida peyda boldi hemde ularni türmige élip ketti yaki shundaqraq bir ish boldi."
Xitay hökümitining mushu xildiki jaza we bashqa teshwiqatlar arqiliq islam dinini xunükleshtürüp körsitish urunushi heqqide pikir qilghan "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi, d u q diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun buningda xitay hökümitining Uyghurlarni "Jungxu'a a'ilisi" ge singdürüwétish arzusining yétekchi amil ikenlikini tekitleydu. Uning pikriche, Uyghurlarning islam étiqadida héchqandaq "Esebiylik" amili mewjut bolmisimu, xitay hökümiti kéyinki bir ewlad Uyghurlarni assimilyatsiye qilip tügitishke qulayliq yaritish üchün hazir "Esebiylikni yoqitish" namida islam dinini yoqitish hemde uni yash boghunlargha selbiy shey'i qilip körsitishke urunmaqta iken.

Émiliy dirkisning qarishiche, xitay hökümitining mushu yosunda Uyghurlarni lagérlargha solap ularni diniy étiqadtin waz kéchishke mejburlash usuli zeher chekküchilerni zeher tashlashqa mejbur qilghinidek ünüm bérishi natayin iken. Gerche eyni waqitta "Zeherge qarshi xelq urushi" qozghap qismen ghelibe qilghan xitay hökümitining emdilikte "Esebiylikke qarshi xelq urushi" qozghishi kütkendek netijige érishishi éhtimaldin yiraq iken.

Toluq bet