Ilham toxtining qollighuchisi, tibetshunash élli'ot spérlingning wapati sepdashlirini qayghugha saldi

Muxbirimiz méhriban
2017.02.03
elliot-sperling-wapat.jpg Xelq'arada tonulghan tibetshunash, amérika indi'ana uniwérsitétining proféssori, ilham toxtini qutquzush guruppisining bash meslihetchisi élli'ot spérling ependi.
Social Media

Xelq'arada tonulghan tibetshunash, amérika indi'ana uniwérsitétining proféssori, gérmaniyede qurulghan ilham toxtini qutquzush guruppisining bash meslihetchisi élli'ot spérling ependining tuyuqsiz ölümi uning sepdashlirini éghir qayghugha saldi. Dunya Uyghur qurultiyi rehberliridin dolqun eysa, ilham toxtini qutquzush guruppisidin enwerjan ependi, mary holzman xanim we saw yashö xanim qatarliqlar ziyaritimizni qobul qilip, élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapati ilham toxtini qutquzush guruppisini gholluq bir ezasidin mehrum qilipla qalmastin, belki chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan tibet we Uyghur teshkilatlirinimu eng muhim bir qollighuchisidin ayrighanliqini bildürdi.

Ikki kündin buyan ijtima'iy taratqulardin twitér, féysbok qatarliqlarda amérika indi'ana uniwérsitétining tibetshunash proféssori élli'ot spérling ependining tuyuqsiz wapatigha bolghan teziyenamiler üzülmidi. Teziyinamilerning bir qismi élli'ot spérlingni yéqindin bilidighan dostliri, tetqiqatchi ziyaliylar teripidin yézilghan bolsa,yene bir qismi xitay we xelq'arada tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, chet'ellerdiki tibet, Uyghur teshkilatliri teripidin élan qilindi.

Proféssor élli'ot spérling heqqide yézilghan teziyenamilerning zor köpchilikide élli'ot spérlingning kimliki we hayat mezgilidiki pa'aliyetliri tilgha élinip, uning tonulghan tibetshunas alim bolupla qalmastin, belki chet'ellerdiki Uyghur, tibet pa'aliyetlirining yéqin qollighuchisi, xitay türmiliridiki ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirini qutquzush herikitining yétekchisi ikenliki teriplinip, uning waqitsiz wapatigha bolghan chongqur qayghu ipadilendi.

Xitaydiki ataqliq kishilik hoquq pa'aliyetliridin saxarof erkinlik mukapat sahibi xu jya, tibet ayal yazghuchisi wo'isér, yazghuchi wang lishung, ressam ey wéywéy qatarliqlar élan qilghan teziyinamilirida élli'ot spérling ependining xitaydiki tibet mesilisi, xitayning kishilik hoquq mesilisi qatarliqlarni tetqiq qilghan, yéqindin qollighan tetqiqatchi we kishilik hoquq pa'aliyetchisi ikenliki tilgha élinip, uning tuyuqsiz wapatigha qayghu ipadilendi.

2008-Yilliq saxarof erkinlik mukapat sahibi xu jya tiwtérgha yollighan teziyiside, “Proféssor élli'ot spérlingning wapati méni we ilham toxtining béyjingdiki ayali güzelnurni we élli'ot spérlingning béyjingdiki dostlirini éghir qayghugha saldi. Élli'otning wapat bolghanliq xewirini anglashtin ilgiri, uning hayat chéghidiki yéqin dosti ilham toxtining béyjingdiki ayali güzelnurni we uning balilirini yoqlap barghinimda, güzelnur xanim manga 2014-yili ilham toxti tutqun qilin'ghandin buyan chet'ellerdiki dostlardin élli'ot spérlingning bu a'ilige rohi jehettin medet bérip üzlüksiz qollap kelgenlikini bildürgen idi. Mana emdi élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapati ilham toxtigha erkinlik telep qilish pa'aliyetliri we ilham toxti a'ilisige éghir zerbe élip keldi” dep yazghan.

2012-Yili 2-ayda dadisi ilham toxti amérika sepiridin tosup qélin'ghandin kéyin, özi yalghuz amérika indi'ana uniwérsitétigha kélip, yat eldiki oqushi we turmushini bashlighan ilham toxtining qizi jewhermu, twitér we féysbokqa yollighan teziyiside, amérikigha kelgendin buyan, bolupmu dadisi ilham toxti qolgha élin'ghandin buyan élli'ot spérlingning atilarche ghemxorluqi we yardimige ériship kelgenlikini bildürüp, élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapati uninggha ata yolluq yene bir yéqin adimidin ayrilip qalghandek éghir musibet bergenlikini bildürgen.

Chet'etllerdiki tibet, Uyghur teshkilatliri we pa'aliyetchiliri teripidin élan qilin'ghan teziyinamilerde, élli'ot spérling ependining chet'ellerdiki tibet we Uyghur teshkilatlirining pa'aliyetlirini yéqindin qollap kelgen tetqiqatchi we kishilik hoquq pa'aliyetchisi ikenliki tilgha élinip, uning waqitsiz ölümining chet'ellerdiki tibet we Uyghur dawasi üchün chong bir yoqitish bolghanliqi tekitlendi.

1-Féwral charshenbe küni dunya Uyghur qurultiyi teripidin élan qilin'ghan teziyenamide, proféssor spérlingning wapatigha teziye bildürülüp, uning Uyghur we tibet jama'etchilikige özini béghishlighan dost ikenliki, bolupmu uning xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan meshhur Uyghur pa'aliyetchisi ilham toxtigha erkinlik telep qilish herikitining teshebbuschisi ikenliki teriplendi.

Dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa ependi, gérmaniyede qurulghan ilham toxtini qutquzush guruppisining bashliqi enwerjan ependi we mezkur guruppidiki élli'ot spérlingning hayat waqtidiki yéqin sepdashliridin firansiyelik tetqiqatchi mari'é holzmen xanim, xitayda özgirish torining sahibi saw yashölar ziyaritimizni qobul qilip, éli'ot spérling ependining wapatigha chongqur teziyisini ipadilidi.

Dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa ependi élli'ot ependining tuyuqsiz ölümige qayghurghanliqini ipadilesh bilen bille, uning ölümi chet'ellerdiki tibet we Uyghur dewasi üchün chong yoqitish bolghanliqini bildürdi.

Ilham toxtini qutquzush guruppisi élan qilghan teziyenamiside élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapati mezkur guruppidiki sepdashlarni éghir qayghugha salghanliqi bayan qilinip, qalghan guruppa ezalirining ilham toxtigha erkinlik telep qilish pa'aliyitide élli'ot ependining tügitelmigen ishlirigha warisliq qilidighanliqi tekitlen'gen.

Ilham toxtini qutquzush guruppisining mes'uli enwerjan ependi, élli'ot spérlingning mezkur guruppining bash meslihetchisi ikenlikini bildürüp, uning yoqluqi mezkur guruppining bu yilqi pilanidiki ilham toxtini saxarof erkinlik mukapatigha körsitish we ilham toxtigha erkinlik telep qilish jeryanidiki bir qatar pa'aliyetlerde zor bir boshluq peyda qilidighanliqini bildürdi.

Mezkur guruppa ezaliridin firansiyediki tibet tetqiqatchisi, kishilik hoquq pa'aliyetchisi mari'é holizman xanim öz teziyisini bayan qilip mundaq dédi: “Élli'ot spérlingning namini ilgiri köp anglighan idim. Emma, uning bilen heqiqiy sepdashlarche dostluqimiz ilham toxti guruppisi qurulghandin kéyin resmiy bashlan'ghan idi. Biz ilham toxtini qutquzush heqqide birlikte pilan tüzgen we pa'aliyetlirimizni bashlighan iduq. Shunga uning tuyuqsiz wapati ilham toxtini qutquzush herikiti üchün we men üchünmu bir yoqitish boldi.”

Ilham toxtini qutquzush guruppisining ezaliridin amérikidiki “Xitayda özgirish” torining sahibi saw yashö xanim élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapatigha qayghusini mundaq ipadilidi: “Élli'ot spérlingning tuyuqsiz ölümi hemmimizni qayghugha saldi elwette. Emma, uning waqitsiz ölümi ilham toxtining qizi jewherni téximu éghir musibetke muptila qildi. Jewher 2012-yili 2-ayda amérikigha kelgendin buyan élli'ot spérlingning ghemxorluqida amérikidiki hayatini dawamlashturup kéliwatqan idi. Élli'ot ependining arimizdin kétishi ilham toxtini qutquzush herikiti üchünla bir yoqitish bolupla qalmastin, belki jewherni, ata yolluq muhebbiti we ghemxorluqini bergen yene bir yéqinidin ayridi.”

Saw yashö xanim özining 4-féwral shenbe küni nyuyorktiki tibet teshkilatliri teripidin ötküzülidighan élli'ot spérlingni xatirilesh teziyisige qatnishidighanliqini bildürüp, mezkur pa'aliyetke qatnishishni xalaydighan dostlarning twitér we féysbokqa yollan'ghan mezkur pa'aliyet heqqidiki uqturushqa qarishi we munasiwetlik uchurlarda özi bilen alaqilishishini bildürdi.

Tordiki uchurlardin melum bolushiche, 4-, 5-féwral (shenbe, yekshenbe) künliri nyuyork shehiride proféssor élli'ot spérling üchün bir qatar pa'aliyetler ötküzülidighan bolup, tibetlerning pa'aliyiti 4-féwral küni sa'et 5:30-din 7:30 gha qeder nyuyork 15-kocha w 22 adrésidiki tibet öyide ötküzülmekchi.

Qoshumche:
Wékipidi'adiki élli'ot spérling heqqidiki uchurlardin melum bolushiche, 1951-yili amérikining nyuyork shehiride tughulghan proféssor élli'ot spérling xelq'arada tonulghan tibetshunas alim. U uzun yilliq tetqiqatida tibetlerning örp-aditi, tibet rohaniy dahiysi dalay lama, tibet weziyiti we xitayning tibetlerge qaratqan siyasiti qatarliq köp qirliq mesililerde xelq'aradiki nopuzluq zhurnallarda 20 din artuq tetqiqat maqalilirini élan qilghan. Élli'ot ependi tibetler we Uyghurlarning kishilik hoquq mesililirini yéqindin qollighan kishilik hoquq pa'aliyetchisi bolup tonulghan. Melum bolushiche, élli'ot spérling ependi 2009-yili yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin, eyni chaghda Uyghur weziyitini dunyagha anglitish we xitay hökümitining Uyghur siyasitini ashkara tenqidlesh bilen bille, xelq'arada tonulghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti bilen yéqin dostluq munasiwiti ornatqan. 2014-Yili 15-yanwar ilham toxti ependi qolgha élin'ghandin kéyin chet'ellerde élip bérilghan ilham toxtigha erkinlik telep qilish herikitining yétekchiliridin birige aylan'ghan we bu sewebtin 2014-yildin kéyin xitay da'iriliri uning xitaygha bérip tekshürüp tetqiq qélish yolini pütünley tosuwetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.