Enqerediki "12-Nöwetlik kitab yermenkisi" din Uyghurlar toghrisidiki kitablarmu orun alghan

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-02-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Türk dunyasi toghrisida 11 kitabi neshr qilin'ghan el'azighdiki firat uniwérsitétining proféssori exmet buran(otturida) we aqchagh neshriyatning tehrirati mes'ulliridin proféssor bilgexan atsiz gökdagh(solda) ependiler yermenkide. 2018-Yili 17-féwral, enqere.
Türk dunyasi toghrisida 11 kitabi neshr qilin'ghan el'azighdiki firat uniwérsitétining proféssori exmet buran(otturida) we aqchagh neshriyatning tehrirati mes'ulliridin proféssor bilgexan atsiz gökdagh(solda) ependiler yermenkide. 2018-Yili 17-féwral, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye paytexti enqerede ötküzülgen "12-Nöwetlik kitab yermenkisi" din türkiy milletler shundaqla Uyghurlarning tili, tarixi, edebiyati we hazirqi weziyitige da'ir kitablarmu orun alghan.

2-Ayning 17-künidin 25-künigiche dawamlishidighan bu yermenkide türkiyediki 300 dek neshriyat mexsus bölme achqan bolup, bezi neshriyatlar türkiy milletler, bolupmu Uyghurlar toghrisidiki kitablarnimu yermenkige qoyghan. Bularning ichide enqerediki aqchagh neshriyati bilen ötüken neshriyatigha oxshash dangliq neshriyatlarmu bar iken. Mezkur yermenkige yene "40 Lar kulubi" neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Bir paji'e 40 söz: sherqiy türkistan " namliq kitabmu qoyulghan.

Biz bu qétimliq kitab yermenkisi heqqide melumat élish üchün enqerediki yermenkige bérip, neshriyat mes'ulliri we yermenkige kélip öz kitablirigha imza qoyup tarqitiwatqan proféssorlargha mikrofonimizni uzattuq.

Türk dunyasi toghrisida 11 kitabi neshr qilin'ghan el'azighdiki firat uniwérsitétining proféssori exmet boran ependi bu qétimliq kitab yermenkisige bolghan qiziqishning yuqiri ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Qiziqish yaman emes. Yashlar qiziqip sétiwéliwatidu. Türk tili we edebiyati fakultétining oqughuchiliri, hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri kespining oqughuchiliri éliwatidu. Bulardin bashqa kishilermu éliwatidu. Bundaq yermenkilerde neshriyatlar kitablirini yaxshi tonushtursa qiziqish téximu yuqiri kötürülidu, dep oylaymen."

Oqurmenliri sétiwalghan kitablargha aqchagh neshriyatining bölmiside qol qoyuwatqan proféssor exmet boran ependi kitab yermenkilirining oqurmenler bilen aptorni uchrashturidighan bir sorun ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Kitab yermenkiliri bek paydiliq, u aptor bilen oqurmenlerni uchrashturidu. Nurghun kishiler aptorning isminila bilidu, emma özini tonumaydu. Shunga oqurmenler aptorlarni körgende xursen bolidu, sözlishidu. Bu jehettin bek yaxshi. Bilishimche, oqurmenlerning sherqiy türkistan toghrisidiki kitablarghimu qiziqish bar."

1991-Yili sabiq sowét ittipaqi yimirilip, ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin türkiye jumhuriyiti ottura asiya elliri bilen bolghan munasiwitini her jehettin kücheytishke ehmiyet bérip kelmekte. Buninggha egiship tetqiqat ishlirimu köpeymekte. Undaqta, türkiyede ottura asiya jumhuriyetliri toghrisida shundaqla Uyghurlar toghrisida neshr qiliniwatqan kitablar köpiyiwatamdu? proféssor exmet boran ependi bu heqtiki kitablarning san we süpet jehette köpiyiwatqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Bu jehette nahayiti zor tereqqiyat bar. Bundin 25 yil burun türkiyede türk dunyasi heqqide neshr qilin'ghan kitablar yoq déyerlik idi. 25 Yil ichide bu heqte nahayiti köp we muhim kitablar neshr qilindi. Bu kitablar arqiliq türkiyediki oqurmenler türk dunyasining shundaqla sherqiy türkistan mesilisining néme ikenlikini, Uyghurlarning kim ikenlikini biliwatidu. Bu heqte yézishqa tégishlik nersiler nahayiti köp, bilim ademliri bu jehette köp küch chiqirishi kérek."

Exmet boran ependi peqet aqchagh neshriyatida neshr qilin'ghan 9 kitabining ottura asiya we sherqiy türkistan'gha munasiwetlik ikenlikini, özining buning ichidiki bir kitabning tehrirlikini qilghanliqini, uning qelimige mensup üch kitabning Uyghurlar toghriliq ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Üch kitabimda Uyghur tili we Uyghurlar toghrisida melumatlar bar. Biri 'oq tegken türkologiye' namliq kitabimda Uyghurlar toghrisida melumat bar. Ikkinchi kitabim 'hazirqi zaman türkiy tilliri' namliq esirimde Uyghur tili grammatikisi heqqide bayanlar bar, üchinchi kitabim bolghan 'hazirqi zaman edebiy tili' namliq 4 tomluq kitabimning 2-tomi mexsus Uyghur tiligha béghishlan'ghan. 'türkologiye atalghuliri' namliq kitabimdimu Uyghur tili atalghuliri toghrisida melumatlar bar. Hazir Uyghurlar toghrisida neshr qiliniwatqan kitab we maqalilerning sanimu künsayin köpeymekte."

Aqchagh neshriyati türkiy milletlerning tili tarixi, edebiyati toghrisida köplep kitab bésiwatqan neshriyatlardin biri hésablinidu. Mezkur neshriyatning tehrirati mes'ulliridin proféssor bilgexan atsiz gökdagh ependi neshriyatning türk dunyasi toghrisida, bolupmu Uyghurlar toghrisida köp sanda kitab neshr qilghanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Méning 'türklerning dunyasi' namliq kitabim neshr qilindi. Bu kitabim bügün oqurmenler bilen yüz körüshti. Eslide bu kitabni 2015-yili neshr qildurghan iduq. Birinchi neshri tügigendin kéyin, bügün ikkinchi neshrini yermenkige qoyduq. Bu kitabimda sherqiy türkistan mesilisi toghrisida tepsiliy melumatlar bar. Bu shuni körsitip bériduki, türkiye oqurmenlirining türk dunyasigha, bolupmu sherqiy türkistan mesilisige bolghan qiziqishi künsayin kücheymekte."

U yene shundaq bolushigha qarimay türkiyede bu sahediki neshr xizmetlirining yéterlik emeslikini bayan qilip, mundaq dédi: "Bu sahede türkiyediki neshr xizmetliri yenila yéterlik emes dep oylaymen. Türk dunyasi tetqiqati köprek türkiy tilliri we edebiyatliri saheside otturigha chiqiwatidu. Men köprek türk dunyasidiki her bir rayon heqqide mexsus tetqiqatlar élip bérilishi kérek, dep oylaymen. Herqaysi türkiy milletler yashawatqan rayonlarning tarixi, tili, edebiyati, ularning qoshna milletler bilen bolghan munasiwiti we hazirqi weziyiti toghrisida etrapliq tetqiqatlar élip bérilip, dölitimizning yuqiriqi türkiy milletler toghrisida siyaset belgilishige yardem qilishimiz kérek, dep oylaymen. Elwette, sherqiy türkistan toghrisidimu her sahede tetqiqat élip bérishimiz kérek. Méning 'türk dunyasi dastanliri' namliq esirimde Uyghur dastanlirighimu yer berdim. Qisqisi, türk dunyasi toghrisida yézilghan kitablarning hemmiside dégüdek Uyghurlar toghrisida melumatlar bar. Chünki Uyghurlar türk dunyasining ayrilmas bir parchisi."

Biz türkiye paytexti enqerediki enqere tijaret uyushmisining chong zalida ötküzülgen "12-Nöwetlik kitab yermenkisi" ni ékskursiye qilish jeryanida mirkamil qeshqerli ependini ziyaret qilduq. U, her yili bu yermenkini ziyaret qiliwatqanliqini, bu yilqi yermenkide gerche Uyghurlar toghrisida mexsus yézilghan kitablar az bolsimu, emma tarix, til, edebiyat we xelq'ara munasiwetler toghrisida yézilghan kitablarning köpide Uyghurlar toghrisida melumatlar bérilgenlikini bayan qildi.

"12-Nöwetlik kitab yermenkisi" ni eylül yermenkichilik shirkiti, türkiye ma'arip ministirliqi, türkiye yawro-asiya yazghuchilar jem'iyiti we türkiye edebiy eserler, aptorlar birliki ortaq uyushturghan bolup, 2-ayning 25-küni axirlishidiken.

Toluq bet