Әнқәрәдә «әтәбәтулһәқайиқ» тәтқиқати бойичә илмий муһакимә йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018-06-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнқәрәдә ечилған «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ илмий муһакимә йиғининиң ечилишида даңлиқ түрүк тарихшунас илбәр ортайли әпәндим сөздә. 2018-Йили 28-июн. Әнқәрә, түркийә.
Әнқәрәдә ечилған «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ илмий муһакимә йиғининиң ечилишида даңлиқ түрүк тарихшунас илбәр ортайли әпәндим сөздә. 2018-Йили 28-июн. Әнқәрә, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Әдиб әхмәт йүкнәки тәрипидин йезилған «әтәбәтулһәқайиқ» намлиқ классик әсәрниң қолязмиси нәҗип асим тәрипидин түрк тилида нәшр қилинғанлиқиға топ-тоғра 100 йил болди. Бу мунасивәт билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати пән, маарип вә мәдәнийәт комитети 2018-йилини «әтәбәтулһәқайиқ йили» дәп елан қилди шундақла түркийә пайтәхти әнқәрәдә «әтәбәтулһәқайиқ» намлиқ классик әсәргә беғишланған илмий муһакимә йиғини өткүзүлди.

28-Июндин 30-июнғичә өткүзүлгән илмий муһакимә йиғиниға америка қошма штатлири, русийә федератсийәси, әзәрбәйҗан, түркмәнистан, өзбекистан, қазақистан, қирғизистан вә түркийәдин болуп 150 дәк тәтқиқатчи қатнашти. Бу йиғинға уйғур тәтқиқатчилар келәлмигән болсиму, әмма түркийәдики уйғур мутәхәссисләр қатнишип, «әтәбәтулһәқайиқ» тәтқиқати бойичә доклат бәрди.

Мәзкур йиғинни йеңи түркийә истратегийилик чүшәнчиләр институти уюштурған болуп, 28-июндики ечилиш мурасимиға түркийәниң муавин мәдәнийәт министири, тонулған тарихчилар вә бәзи сиясий партийәләрниң рәислири қатнашти вә сөз қилди.

Йиғинға қатнашқан тәтқиқатчилар 100 йилдин бери классик әсәр «әтәбәтулһәқайиқ» тоғрисида елип берилған тәтқиқатлар вә уларниң нәтиҗилирини тонуштуруп өтти. Америка мичеган университетиниң оқутқучиси тимур қоҗаоғлуниң «қараханли дөлити мәзгилидин кейинки түркий тилларниң шәкиллиниши» намлиқ мақалиси, измирдики әгә университетиниң профессори алимҗан инайәтниң бу темидики хас мақалиси вә түркийә радио-теливизийә идарисиниң мухбири адил әруйғурниң «уйғур дияридики ‹әтәбәтулһәқайиқ' тоғрисида елип берилған тәтқиқатлар» намлиқ мақалиси йиғин әһлиниң күчлүк диққитини тартти.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди йиғинда уйғурлар йетиштүргән әң муһим алимлардин әдиб әхмәт йүкнәки, мәхмут қәшқәри, йүсүп хас һаҗип вә уларниң әсәрлири тоғрисида наһайити муһим мақалиләрниң оқуп өтүлгәнликини, йиғинниң уйғур тәтқиқати үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Алимҗан инайәт әпәнди «әтәбәтулһәқайиқ» намлиқ илмий муһакимә йиғинда оқуп өтүлгән мақалиләрниң көп қисминиң уйғурларниң тили, әдәбияти вә мәдәнийитигә беғишланған тәтқиқатлар икәнликини, шуңа бу йиғинни әмәлийәттә уйғур классик мәдәнийити тоғрисида ечилған бир илмий муһакимә йиғини дейишкә болидиғанлиқини баян қилди.

Йиғинға иштирак қилған америка мечиган университетиниң профессори тимур қоҗаоғлу әпәнди бу йиғинға һәр қайси түркий милләтләрдин көплигән билим әһлилириниң қатнашқанлиқини, түркий милләтләрниң тил, мәдәнийәт вә башқа җәһәтләрдики ортақлиқлирини йәниму күчәйтиш үчүн бу хил йиғинларниң үнүминиң зор болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Адил әруйғур әпәнди зияритимизни қобул қилип, «әтәбәтулһәқайиқ» намлиқ әсәрниң 1980-йили профессор хәмит төмүр вә турсун аюплар тәрипидин һазирқи заман уйғур тилидики йәшмисиниң нәшр қилинғанлиқини, шуниңдин кейин уйғур диярида «әтәбәтулһәқайиқ» һәққидә көплигән тәтқиқатларниң елип берилғанлиқини баян қилди.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди йиғинда «әтәбәтулһәқайиқ» тоғрисида нурғун йеңи мәлуматларниңму оттуриға қоюлғанлиқини, «әтәбәтулһәқайиқ» тәтқиқатиниң әмәлийәттә уйғур тили, әдәбияти вә тарихи тәтқиқати үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Профессор тимур қоҗаоғлу әпәнди зияритимиз әснасида бу йиғинға уйғур дияридин бирәрму мутәхәссисниң келәлмигәнликидин қаттиқ әпсусланғанлиқини билдүрди.

«Әтәбәтулһәқайиқ» әдиб әхмәт йүкнәки тәрипидин қараханийлар дәвриниң ахирқи мәзгиллиридә «кашиғәр тили», йәни «хақанийә тили» да қәдимки уйғур йезиқи билән йезилған классик әсәрдур. Униң қачан, қәйәрдә йезилғанлиқи һазирғичә мәлум әмәс. Мәзкур әсәр аруз вәзиндә йезилған болуп, иҗтимаий әхлақ вә инсаний пәзиләт темилири йорутулған дидактик дастан һесаблиниду. Тәтқиқатчилар мәзкур әсәрниң 14-әсирдә йезилғанлиқини пәрәз қилмақта.

Һазирғичә «әтәбәтулһәқайиқ» ниң истанбул нусхиси вә сәмәрқәнт нусхиси бар болуп, толуқ болмиған нусхилирини қошқанда мәзкур әсәрниң җәмий 6 нусхисиниң мәвҗутлуқи билинмәктә. Йеқинда голландийәдики бир кутупханидин бу әсәрниң йәнә бир йеңи нусхисиниң тепилғанлиқи хәвәр қилинмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт