Enqerede "Etebetulheqayiq" tetqiqati boyiche ilmiy muhakime yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-06-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Enqerede échilghan "Etebetul heqayiq" namliq ilmiy muhakime yighinining échilishida dangliq türük tarixshunas ilber ortayli ependim sözde. 2018-Yili 28-iyun. Enqere, türkiye.
Enqerede échilghan "Etebetul heqayiq" namliq ilmiy muhakime yighinining échilishida dangliq türük tarixshunas ilber ortayli ependim sözde. 2018-Yili 28-iyun. Enqere, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Edib exmet yükneki teripidin yézilghan "Etebetulheqayiq" namliq klassik eserning qolyazmisi nejip asim teripidin türk tilida neshr qilin'ghanliqigha top-toghra 100 yil boldi. Bu munasiwet bilen birleshken döletler teshkilati pen, ma'arip we medeniyet komitéti 2018-yilini "Etebetulheqayiq yili" dep élan qildi shundaqla türkiye paytexti enqerede "Etebetulheqayiq" namliq klassik eserge béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.

28-Iyundin 30-iyun'ghiche ötküzülgen ilmiy muhakime yighinigha amérika qoshma shtatliri, rusiye fédératsiyesi, ezerbeyjan, türkmenistan, özbékistan, qazaqistan, qirghizistan we türkiyedin bolup 150 dek tetqiqatchi qatnashti. Bu yighin'gha Uyghur tetqiqatchilar kélelmigen bolsimu, emma türkiyediki Uyghur mutexessisler qatniship, "Etebetulheqayiq" tetqiqati boyiche doklat berdi.

Mezkur yighinni yéngi türkiye istratégiyilik chüshenchiler instituti uyushturghan bolup, 28-iyundiki échilish murasimigha türkiyening mu'awin medeniyet ministiri, tonulghan tarixchilar we bezi siyasiy partiyelerning re'isliri qatnashti we söz qildi.

Yighin'gha qatnashqan tetqiqatchilar 100 yildin béri klassik eser "Etebetulheqayiq" toghrisida élip bérilghan tetqiqatlar we ularning netijilirini tonushturup ötti. Amérika michégan uniwérsitétining oqutquchisi timur qoja'oghluning "Qaraxanli döliti mezgilidin kéyinki türkiy tillarning shekillinishi" namliq maqalisi, izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayetning bu témidiki xas maqalisi we türkiye radi'o-téliwiziye idarisining muxbiri adil erUyghurning "Uyghur diyaridiki 'etebetulheqayiq' toghrisida élip bérilghan tetqiqatlar" namliq maqalisi yighin ehlining küchlük diqqitini tartti.

Proféssor alimjan inayet ependi yighinda Uyghurlar yétishtürgen eng muhim alimlardin edib exmet yükneki, mexmut qeshqeri, yüsüp xas hajip we ularning eserliri toghrisida nahayiti muhim maqalilerning oqup ötülgenlikini, yighinning Uyghur tetqiqati üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Alimjan inayet ependi "Etebetulheqayiq" namliq ilmiy muhakime yighinda oqup ötülgen maqalilerning köp qismining Uyghurlarning tili, edebiyati we medeniyitige béghishlan'ghan tetqiqatlar ikenlikini, shunga bu yighinni emeliyette Uyghur klassik medeniyiti toghrisida échilghan bir ilmiy muhakime yighini déyishke bolidighanliqini bayan qildi.

Yighin'gha ishtirak qilghan amérika méchigan uniwérsitétining proféssori timur qoja'oghlu ependi bu yighin'gha her qaysi türkiy milletlerdin köpligen bilim ehlilirining qatnashqanliqini, türkiy milletlerning til, medeniyet we bashqa jehetlerdiki ortaqliqlirini yenimu kücheytish üchün bu xil yighinlarning ünümining zor bolidighanliqini otturigha qoydi.

Adil erUyghur ependi ziyaritimizni qobul qilip, "Etebetulheqayiq" namliq eserning 1980-yili proféssor xemit tömür we tursun ayuplar teripidin hazirqi zaman Uyghur tilidiki yeshmisining neshr qilin'ghanliqini, shuningdin kéyin Uyghur diyarida "Etebetulheqayiq" heqqide köpligen tetqiqatlarning élip bérilghanliqini bayan qildi.

Proféssor alimjan inayet ependi yighinda "Etebetulheqayiq" toghrisida nurghun yéngi melumatlarningmu otturigha qoyulghanliqini, "Etebetulheqayiq" tetqiqatining emeliyette Uyghur tili, edebiyati we tarixi tetqiqati üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Proféssor timur qoja'oghlu ependi ziyaritimiz esnasida bu yighin'gha Uyghur diyaridin birermu mutexessisning kélelmigenlikidin qattiq epsuslan'ghanliqini bildürdi.

"Etebetulheqayiq" edib exmet yükneki teripidin qaraxaniylar dewrining axirqi mezgilliride "Kashigher tili", yeni "Xaqaniye tili" da qedimki Uyghur yéziqi bilen yézilghan klassik eserdur. Uning qachan, qeyerde yézilghanliqi hazirghiche melum emes. Mezkur eser aruz wezinde yézilghan bolup, ijtima'iy exlaq we insaniy pezilet témiliri yorutulghan didaktik dastan hésablinidu. Tetqiqatchilar mezkur eserning 14-esirde yézilghanliqini perez qilmaqta.

Hazirghiche "Etebetulheqayiq" ning istanbul nusxisi we semerqent nusxisi bar bolup, toluq bolmighan nusxilirini qoshqanda mezkur eserning jem'iy 6 nusxisining mewjutluqi bilinmekte. Yéqinda gollandiyediki bir kutupxanidin bu eserning yene bir yéngi nusxisining tépilghanliqi xewer qilinmaqta.

Toluq bet