2018-Йили «әтәбәтул һәқайиқ» йили дәп елан қилинди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018-01-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әдиб әхмәт бин мәхмут йүкнәки язған «әтәбәтүл һәқайиқ» намлиқ әсәр йеқинда түркийәдә «һазирқи заман түрк тили билән әтәбәтул һәқайиқ-һәқиқәтниң ишики» нами билән нәшр қилинди.
Әдиб әхмәт бин мәхмут йүкнәки язған «әтәбәтүл һәқайиқ» намлиқ әсәр йеқинда түркийәдә «һазирқи заман түрк тили билән әтәбәтул һәқайиқ-һәқиқәтниң ишики» нами билән нәшр қилинди.
RFA/Erkin Tarim

Б д т пән-мәдәнийәт-маарип комитети түркийә миллий комиссийонида 1-айниң 12-күни чақирилған 2018-2019-йиллиқ хизмәт пилани түзүш йиғинида 2018-йили «әтәбәтул һәқайиқ йили» дәп елан қилинған вә бу һәқтә 2018-йили түркийәдә немә паалийәтләрни елип бериш тоғрисида музакирә елип берилған.

Б д т пән-мәдәнийәт-маарип комитети түркийә миллий комиссийониниң мудири, профессор өҗал оғуз риясәтчилик қилған йиғинға түркийәдә «әтәбәтул һәқайиқ» һәққидә тәтқиқат елип бериватқан кишиләрдин тил тәтқиқат идарисиниң мудири, профессор мустафа қачалин әпәнди, әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети һазирқи заман түркий тиллири вә әдәбиятлири бөлүминиң мудири, профессор сәма барутҗу өзөндәр ханим вә әнқәрәдики һәрқайси университетлардин оқутқучилар иштирак қилған. Йиғинда қараханийлар ханлиқи дәвридә өткән әдиб әхмәт йүкнәки язған «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ әсәрниң түркийәдә байқилип, рәсмий нәшр қилинғанлиқиниң 100-йиллиқи мунасивити билән 2018-йилида түркийәдә немә паалийәтләрни елип бериш тоғрисида музакирә елип берилған.

Б д т пән-мәдәнийәт-маарип комитети түркийә миллий комиссийониниң мудири өҗал оғуз әпәнди бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «бу йил ноябирда унәсчо 39-нөвәтлик омумий йиғин чақириди. Йиғинда түркийәниң тәклипигә бинаән «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ әсәрниң истанбулда байқилип, нәшр қилинғанлиқиниң 100-йиллиқи мунасивити билән 2018 йилини ‹дуня әтәбәтул һәқайиқ йили' қилип бекитиш қобул қилинди. Буниңдин башқа 2019-йилида йүсүп хас һаҗибниң ‹қутадғу билик' намлиқ әсәрни язғанлиқиниң 950-йилини хатириләш қарар қилинди. Биз 12-чесла һәрқайси тәтқиқат органлири вә университет оқутқучилирини чақирип 2018-йилида ‹әтәбәтул һәқайиқ' һәққидә елип берилидиған паалийәтләр тоғрисида музакирә елип бардуқ.»

Профессор өҗал оғуз әпәнди 2018-йилида «әтәбәтул һәқайиқ» тоғрисида елип берилидиған паалийәтләр һәққидә мәлумат берип мундақ деди: «‹әтәбәтул һәқайиқ' намлиқ әсәрниң түркчигә тәрҗимә қилинған нусхиси бар. ‹Қутадғу билик' ниңму шундақ. Толуқ оқулмиған бәзи нусхилирини қайта оқуп, һәммә мутәхәссисләрниң тәстиқлишидин өткән бир толуқ нусхини оттуриға қоюшни шундақла бу икки әсәрни қайта нәшр қилдурушни ойлаватимиз ‹әтәбәтул һәқайиқ' билән ‹қутадғу билик' ни тәтқиқ қилидиған кишиләрдин башқилар бу әсәрниң мәзмунидин бихәвәр. Бу икки әсәр тоғрисида ишләнгән, кино, тиятир вә телевизийә филимлириму йоқ. Шуңа 2018-2019-йиллирида бу икки әсәрни хәлқимизгә тәпсилий чүшәндүрмәкчимиз.»

Әхмәт йүкнәкиниң «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ әсири 14 баб, униң алдинқи 4 баби кириш сөз қисми, кейинки 10 баб асасий мәзмун қисми. Шаир өз әсирини, «түркий китаб» дәп атиған. Әдиб әһмәд йүкнәкидин кейинрәк өткән әмир арслан хоҗа тарқан дегән киши әсәрниң ахирисиға язған илависидә мундақ дегән:

Тамами әрур кашғәр тили бирлә,
Айтмиш әдиб риққати дил бирлә.
Әгәр билсә кашғәр тилин һәр киши,
Билур ол әдипниң нә ким айтмиш.


Буниңда әсәрниң қәшқәр тилида, йәни 12-әсирдики хақанийә тилида йезилғанлиқи баян қилинған. Әсәр пәлсәпиви вә дидактик дастан болуп, уйғур классик әдәбият тарихидиму муһим орунға игә. Қараханийлар дәвридә йезилған «түркий тиллар дивани», «әтәбәтул һәқайиқ», «қутадғу билик» қатарлиқ әсәрләр түркологлар тәрипидин пүтүн түркий милләтләрниң ортақ мираси дәп қарилиду. Ундақта, 2018-йилини дуняда «әтәбәтул һәқайиқ» йили дәп елан қилинишиниң уйғуршунаслиққа, җүмлидин уйғурларни тонуштурушқа қандақ пайдиси бар?

Бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн измирдики әгә университети оқутқучиси, профессор алимҗан инайәт әпәнди, вә әнқәрәдики һаҗәттәпә университетиниң тарих оқутқучиси доктор әркин әкрәм әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Алимҗан инайәт әпәнди б д т тәрипидин 2018-йилиниң «әтәбәтул һәқайиқ» йили дәп елан қилинишиниң башқа түркий милләтләр үчүн болғинидәк, уйғурлар үчүнму зор әһмийәткә игә икәнликини, чүнки хақанийә тилини қәдимки уйғур тилиниң давами дейишкә болидиғанлиқини тәкитлиди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди тарихий җәһәттин елип ейтқанда у мәзгилдә йезилған «әтәбәтул һәқайиқ» вә униңға охшаш әсәрләрниң түркий милләтләрниң ортақ әсири икәнликини баян қилди.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди бу йил түркийәдә «әтәбәтул һәқайиқ» йили мунасивити билән көп санда илмий муһакимә йиғини өткүзүлидиғанлиқини, буниңдин уйғур илмий хадимларниң яхши пайдилиниши керәкликини тәкитлиди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди 2018-йилиниң б д т тәрипидин «әтәбәтул һәқайиқ» йили елан қилинған болғачқа дуняниң һәрқайси җайлирида нурғун паалийәтләр өткүзүлидиғанлиқини, буниңдин пайдилинип уйғурларниң тили, тарихи вә бүгүнки вәзийитиниң оттуриға қоюлидиғанлиқини баян қилди.

Әхмәт йүкнәки язған «әтәбәтул һәқайиқ» намлиқ әсәрниң нами «һәқиқәтләр ишики» дегән мәнидә болуп, мәзкур әсәрниң һазирқи заман уйғур тилидики йәшмиси 1980-йили уйғур тилшунаслардин хәмит төмүр вә турсун аюплар тәрипидин нәшргә тәйярлинип, милләтләр нәшрияти тәрипидин нәшр қилинди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт