Sha'ir exmetjan osman: Uyghur gungga shé'irlirigha “Gungga” dep at qoyush bir xataliq

Muxbirimiz erkin
2015-03-02
Share
exmetjan-osman.jpg Sha'ir exmetjan osman.
Social Media

Ataqliq sha'ir, 1980‏-yillardiki Uyghur shé'iriyitide barliqqa kelgen shé'iriy tepekkurdiki yéngiliq herikitining yétekchisi exmetjan osmanning shé'irlar toplimi chet'el tillirigha terjime qilinishqa bashlidi. Eng awwal amérikidiki bir edebiyat jem'iyiti uning shé'irlirini in'glizchigha terjime qilghan idi. Nöwette, uning shé'irlirining yaponche neshri chiqish aldida turidu. Buningdin sirt, bu yil uning shé'irlar toplimi xitaychigha terjime qilinip teywende neshr qilinish shundaqla yene ispanchigha terjime qilish küntertipke qoyulghan. Eger uning shé'irlar toplimi ispanchigha terjime qilinsa, bu latin tilida neshr qilin'ghan tunji Uyghur edebiy esiri bolidu.

Exmetjan osmanning körsitishiche, uning shé'irlirining bashqa tillargha terjime qilinishi, dunyaning Uyghurlarni her tereplimilik chüshinishke tirishiwatqanliqining béshariti. Bu munasiwet bilen biz, sha'ir exmetjan osman bilen söhbet élip barduq.

Exmetjan osman, Uyghur gungga shé'iriyiti öz aldigha musteqil bir shé'iriy shekil ikenlikini tekitlep, öz waqtida uninggha “Gungga” dep at qoyulushi bir “Xataliq” dep körsetti.

Exmetjan osman: Uyghur gungga shé'iriyitini xitay gungga shé'iriyitining parchisi, dep qaraydikentuq burun xitayshunaslar.

Muxbir : lékin, Uyghur gungga shé'iriyiti bilen xitay gungga shé'iriyiti ikkisi ayrim-ayrim ikki dunyaghu?

Exmetjan osman: elwette, hazir undaq emes, pütünley yaxshi tesiri boldighu, bu shé'irlar toplimi terjime qilin'ghandin kéyin. Hemde bu kitab chiqsa téximu yaxshi bolidu. “Terjiman” jéfréy yangmu jiq sorap ketken buni. Mendin soridi, andin kéyin men bu heqtiki ishenchlik bir ademdin sorisam, dep “Tengritagh” zhurnilida ishligen ablikim baqi, shu chaghda gu'angga shé'iriyitini élan qilghan zhurnallarda bash muherrir bolup. Shuning bilen sözleshsem, dep téléfon nomurini élip, ablikim baqi bilenmu sözleshti u. Uning asasliq meqsiti bu Uyghur gungga shé'iriyiti bilen xitay gungga shé'iriyitining zadi qandaq munasiwiti bar, buni bilsem dep. Özüng bilisen, bu nahayiti nazuk mesile bolghandin kéyin uning bilgüsi keldi.

Shuning bilen jéfréy yangmu shuni yazdi. Uyghur gungga shé'iridiki peqetlam gungga dégen söz xitaydiki ménglungning terjimisi, lékin u özi ayrim bir (musteqil) éqim, dep. Men bilen, ablikim baqi bilen sözliship. Emdi yaponiyedikiler uninggha oxshimaydiken. Lékin ular bu qétim özgertmekchi özlirining qarishini.

Muxbir: bu yaxshi boluptu, lékin öz waqtida buni gungga, dep qollinishning özi chataq bolghantighu, deymen?

Exmetjan osman: chataq yéri shu. Bu qandaq boldi déseng, méning shé'irlirim “Tengritagh”ning sinaq nusxisida élan qilinip 1986‏-yili hélihem ésimde bar. Méni kim chaqirdi, yeni abdushükür memtimin emes, téyipjan éliyup emes, héliqi “Heykel” dégen shé'irni yazghan abdukérim xojayop. Abdukérim xojayop chaqirip, bu bizning xitaylardimu bar, biz bu shé'irni gungga deymiz, dédi. Shuning bilen shundaq atilip qaldi. Bu gungga dep atilish abdukérim xojayoptin bashlandi. Bu esli bir xataliq, diqqetsizlik. Bu xitayning “Ménglung” ini terjime qilip qoydi, dégenlik.

Muxbir: bu xitayning gunggisidin perqliq bir shekil bolghandin kéyin, uninggha Uyghurning özining ismini qoyush kérek-de esli?

Exmetjan osman: elwette, lékin chataq yéri hazirgha qeder mana 30 yil bolup qaldi uninggha, mushu 30 yilda bu shekil mu'eyyenleshmidi, dégen gep bizge. Bezi milletlerningki 20-30 yilda mu'eyyenliship, oqutush kitablirigha kiridu. Lékin bizde undaq bolmidi. Biraq bu bolidu bir küni. Bu noqul sha'irlarning arisida qobul qilinip boldi. Nöwette, her qandaq sha'ir shé'ir yazghanda gungga tepekkur shekli arqiliq bashlaydu shé'ir yézishni. Bu sha'irlargha özliship boldi. Lékin resmiy edebiyat tenqidchiliki, edebiyat tarixi we ma'aripimizda hazirgha qeder resmiyleshmidi.

Muxbir: biraq, bu gungga shé'irlirining shé'iriy tepekkuri bir az abstrakitchu, abstrakt bolghachqa buninggha bizge oxshash jem'iyetlerde edebiy sewiye égiz-pes yaki jem'iyetning edebiy tepekkur qilish iqtidari anche bek yitilmigen jem'iyetlerde bundaq abstrakt edebiy tepekkurlerni qobul qilishqa bir az waqit kétemdu-qandaq?

Exmetjan osman: toghra, shundaq. Uning üstige biz musteqil dölet bolup öz ma'aripimiz bolsa, belkim bashqa döletler, bashqa milletlerge oxshash özliship kéter bolghiytti.

Muxbir: shundaq, emdi mawu terjimisidiki pikirler yaxshi boluptu-de, hazir emdi in'glizchisi chiqti, yaponchisi chiqsa, xitaychigha terjime qilinip neshr qilindimu séning eserliring?

Exmetjan osman: emdi bashliniwatidu, hazir teywende neshr qilinmaqchi. Mushu yilning axirilirigha pilanlawatidu. Aningdin kéyin shé'irlirim slawyan yéziqida tashkentte chiqmaqchi. Uningdin kéyin hazir ispanchisini bashlidi, ispanchigha.

Muxbir: ispanche bolghanda qaysi ispanchigha latin amérikidimu, ispaniyedimu yaki amérikidimu?

Exmetjan osman: latin amérikisidiki ispanchigha. Mawu méning kitabimni (in'glizche) neshr qilghan neshriyatning bashliqi deywid shok, deydighan biri bar. U özi amérikiliq, lékin tégi-tekti méksikiliq. U hem ispanchidin terjime qilidu in'glizchigha hem én'glizchidin ispanchigha terjime qilidighan terjiman. U özi hem sha'ir. U kubagha bériptiken, kuba yazghuchilar jem'iyitide 3-4 dangliq sha'ir bar. Xelq'arada dangqi bar sha'irlar. Ular méning shéirlirimning gépini qilip paranglishiptiken. Parangliship bir ispanchigha terjime qilsaq boluptiken bu sha'irning shé'irlirini, deptu.

Shuning bilen deywid shok qopup, bolidu, undaq bolsa men aptorni tonuymen, alaqiliship sorayli, eger bolsa bashlayli, deptu. Shuning bilen kélip manga xet yéziptiken. Shuning bilen men, nahayiti yaxshi boluptu désem, undaq bolsa séning in'glizche shé'irliringgha asasen én'glizchidin terjime qilayli, emise ispanchigha dédi. Bolidu dédim.

Muxbir: güzel, bumu nahayiti yaxshi ish boluptu. Ispan tili dunyasimu nahayiti chong dunyachu, latin dunyasi. Bularning edebiyatimu xéli küchlükqu, bularning nobél mukapatigha érishken nechche sha'ir, edibliri barghu. Mesilen, héliqi garsiya markus, oktawi'o paz dégenler?

Exmetjan osman: oktawi'o paz dégen dunyada ustaz xaraktérlik sha'ir. Méksikiliq sha'ir u.

Muxbir: dunyada ispan tilida sözlishidighan 40-50 dölet bar. (Eger shéirliringiz ispan tiligha terjime qilinsa) Uyghur edebiyati, shé'iriyitini tonushturushta chong ish bolidu. Uyghur shé'iriyitining bundaq diqqet qozghishid aqandaq amil seweb boluwatidu, dep qaraysiz?

Exmetjan osman: ish qilip bir sewebler bar. Elwette, bu Uyghurning hazirqi weziyitining tesirimu bolushi mumkin. Uning üstige xitayning hazir chong bir küch bolup chiqishi dunyagha. Mushundaq amillar sel diqqet qozghighan oxshaydu. Bularning ‏(Uyghurning) shé'ir, edebiyatida kimler bar. Kim tirnaqqa toxtighudek u-bu dégendek izdinishler bolghan bolushimu mumkin. Hazirche prozilirida undaq sewiye bolmisimu, shé'iriyitide mushundaq sewiye barmu-néme dégen gepler bilen, undaq bolsa shé'iriyitide kim bar dep, shu manga yétip kelgen bolushi mumkin dep oylaymen.

Muxbir: yene bir gep, mushu yéqinningyaqi yazghan shé'irliring barmu exmetjan? bolsa, 2-3 kublit oqup béremsen? özüng eng yaxshi köridighan shé'érlardin birni?

Exmetjan osman: rast gepni qilsam, héliqi yaxshi köridighan shé'irlirim yadimda yoq. Lékin u-bu yerde oqup bergen shé'irlardin yadimda bar. Oqup ber déseng, shularni oqup bérimen shu. Mesilen, “Ömürlük kéche” dégen.

Kéche iken tughulghanda men,
Tash naxshisi éytarken anam.
Upuqlargha baqsam her qétim,
Tang atidu, deydighan dadam.

Qarangghuluq iznasimikin,
Chéchim qara, közlirim qara.
Wujudumgha ghuwa nur chachar,
Qelbimdiki saqaymas yara.

Yashaptimen 42 yil,
Tügümidi bu uzun kéche.
Qanchilighan yultuzlar aqar,
Ah! ilahim, shu tang atquche.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet