Истанбулда әйса йүсүп алиптекин хәлқара муһакимә йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2015-12-17
Share
eysa-yusup-aliptekin-istanbul-1.jpg Әйса йүсүп алиптекин әпәнди вапатиниң 20-йиллиқи мунасивити билән өткүзүлгән "әйса йүсүп алиптекин хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини" дин көрүнүш. 2015-Йили 17-декабир, истанбул.
RFA/Arslan

Истанбул университети "түркологийә тәтқиқатлири институти" билән "шәрқий түркистан вәхпи" ниң бирликтә уюштурушида 17-декабир күни вапатиниң 20-йили мунасивити билән хәлқаралиқ әйса йүсүп алиптекин илмий муһакимә йиғини өткүзүлди.

Бу йиғин шу йәр вақти әтигән саәт 10:00 да башланди. Йиғинда алди билән истиқлал марши оқулди, йиғин ечилиш мурасимида, истанбул университети "түркологийә тәтқиқатлири институти" ниң мудири профессор доктор азми билгин вә "шәрқий түркистан вәхпи" башлиқи әсәр сака түркистанли ханим, мәрһум лидәр әйса йүсүп алиптекинниң оғли шундақла дуня уйғур қурултийиниң сабиқ рәиси әркин алиптекин қатарлиқ шәрәп меһманлар қисқичә сөз қилип мәрһум әйса йүсүп алиптекин вә униң һаят иш-излирини хатириләп өтти.

Йиғин үч бөлүмгә айрилған болуп, биринчи бөлүмидә түркийәниң сабиқ парламент әзаси профессор нәвзат ялчинташ әпәнди, истанбул университетиниң оқутқучиси профессор абдулқадир донук, түркийәниң сабиқ министири профессор әхәт әндиҗан, истанбул университети түркологийә тәтқиқатлири институтиниң мудири профессор әзми билгин қатарлиқлар сөз қилди.

Профессор нәвзат ялчин таш әпәнди сөзидә, әйса йүсүп алиптекинниң пәқәт уйғур хәлқи үчүнла әмәс, пүткүл түрк дунясида түрклүк туйғусиниң ойғиниши үчүнму алаһидә төһпә қошқанлиқи, сөз қилиш вә ипадиләш усулиниң ениқ вә чүшинишлик икәнлики, бешидин допписи, үстидин узун чапини, белидин потисини чүшүрмәйдиғанлиқи қатарлиқ алаһидиликлирини тилға елип өтти.

Профессор доктор әхәт әндиҗан әпәнди сөзидә өзиниң түрк дуняси үчүн издиништә болуватқан пәйтләрдә әйса йүсүп алиптекин билән тонушқанлиқини вә униң нутуқлирини аңлиғандин кейин тәсирлинип, шуниңдин буян тиришип ишләп келиватқанлиқини ипадилиди.

Профессор доктор әхәт әндиҗан мәдәнийәт вә саяһәт министири болған замандики бир әслимини тилға елип, истанбулниң мәркизи болған султан әхмәт җаминиң йенида ечилған әйса йүсүп алиптекин бағчисиниң ечилиши җәрянида учриған қийинчилиқлар, хитай әлчиликтин кәлгән бесимларға қандақ қарши туруш нәтиҗисидә әйса йүсүп алиптекин бағчисиниң ечилғанлиқи тоғрисида тохталди.

Йиғинниң иккинчи бөлүми чүштин кейин давам қилған болуп, йиғинда, әгә университетидин профессор доктор алимҗан инайәт, "әйса йүсүп алиптекин вә хантәңри журнили тоғрисида муһакимә"дегән темида, түркийә һаҗәтәпә университети оқутқучиси дочант доктор әркин әкрәм, "мухтарийәттин мустәқиллиқ йолиға ‏- әйса йүсүп алиптекинниң пикир-қарашлири тоғрисида" дегән темида, җалалбайир университетидин доктор имин қириқли "үч әпәндиниң нәнҗиң вә шәрқий түркистандики күрәшлири" дегән темида, қазақистандин кәлгән уйғур доктор хәмит һәмрайоф, "или ғулҗа инқилабчилириниң үч әпәндиләргә болған қарашлири" дегән темида сөз қилди.

Йиғинниң ахирқи бөлүмидә, әнқәрә университети оқутқучиси дотсент доктор әркин әмәт, "әйса йүсүп алиптекинниң шәрқий түркистан давасини хәлқаралаштуруш сиясити вә нәтиҗилири" дегән темида, түркийә радио-телевизийә идариси истанбул мудири доктор абдулһәмит авшар, "әйса йүсүп алиптекинниң түркийәдә түрк дуняси чүшәнчиниң оттуриға чиқиштики, болуштики роли" дегән темида, нәвшәһәр һаҗибәкташ вәли университети оқутқучиси текин тунҗәр әпәнди, "әйса йүсүп алиптекин вә сәпдашлириниң көчүш җәрянидики қийинчилиқлири" дегән темиларда сөз қилди.

Доктор абдулһәмит авшар сөзидә әйса йүсүп алиптекинниң түркийәдики паалийәтлири тоғрисида тохтилип мундақ деди: "әйса йүсүп алиптекин түркийәдә коммунизмға қарши күрәшлири вә ташқи түркләрни тонутуш паалийәтлиридә нәтиҗә қазанди дейишкә болиду. Әйса әпәндиниң түркийәдики коммунистларға қарши көрсәткән паалийәтлири, совитләргә һәвәс қилидиған чүшәнчиләргә қарши коммунизмниң инсанийәткә елип келидиған зиянлири тоғрисида көрсәткән паалийәтлири билән тонулған вә нәтиҗә қазанған шундақла шәрқий түркистан давасини түркийә хәлқигә аңлитишта муһим рол ойниған иди."

Биз қазақистандин келип йиғинда сөз қилған уйғур доктор хәмит һәмраюф билән сөһбәт елип бардуқ, у, әйса йүсүп алиптекинниң язған китаб вә мақалилирини оқуғанлиқини, униң милләтпәрвәр, вәтәнсөйәр бир киши икәнликини ипадилиди вә әлихан төрәниң бир сөзини нәқил қилип мундақ деди: "шәрқий түркистанда әйса йүсүп алиптекингә охшаш бәш-алтә киши болған болса нурғун ишлар өзгәргән болатти."

Биз бу йиғин тоғрисида техиму көп мәлуматқа игә болуш үчүн йиғинға риясәтчилик қилған шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи доктор өмәр қол билән сөһбәт елип бардуқ. У мундақ деди: "биз истанбул университети түркологийә тәтқиқатлири институти болуш сүпитимиз билән, һәр йилиниң бешида йил ичидә қандақ йиғин уюштуруш тоғрисида қарар алимиз, бу йилқи қарарлиримиз ичидә ‹вапатиниң 50-йили мунасивити билән муһәммәтимин буғра' вә ‹вапатиниң 20-йили мунасивити билән әйса йүсүп алиптекин' тоғрисида илмий муһакимә йиғини өткүзүш қарар қилинған иди. Бу мунасивәт билән бүгүн әйса йүсүп алиптекин илмий муһакимә йиғини өткүзүлди. Бу йиғин истанбул университети билән аммиви тәшкилатларни вә бу йәр йәрдә яшаватқан инсанларни бир йәргә җәм қилишни мәқсәт қилип уюштурулди. Бу йиғинда үч бөлүмидә 13 киши өзлириниң тәтқиқатлирини тәқдим қилди. Қазақистан, явропадин америкидин, японийәдин келип бу йиғинға қатнашқанлар түркийәниң охшимиған шәһәрлиридин келип қатнашқанлар болди. Биз, һәм бүйүклиримизни хатириләш һәм уларниң елип барған күрәшлирини кәлгүси әвладларға мирас қалдуруш, өзимизниң пикир-чүшәнчилирини йеңилаш мәқситидә бу йиғинни уюштурдуқ."

Доктор өмәр қул әйса йүсүп алиптекинниң һаят иш-излири тонуштурулған бир китаб язған тәтқиқатчи болуп, биз доктор өмәр қулдин әйса йүсүп алиптекин тоғрисида пикир-қарашлирини соридуқ. У мундақ деди: "әйса йүсүп алиптекин пүтүн һаятини даваға атиған бир пикир адими. У көзлири көрмәйдиған болуп қалған вақиттиму, мән һечқачан даваға хизмәт қилиштин ваз кәчмәймән, дегән иди. Ким билән сөһбәт қилса шәрқий түркистан давасини аңлитидиған бир алаһидилики бар иди. У, һәр хил қийинчилиқларға учрап турупму даваға хизмәт қилиштин қилчә ваз кәчмәслик керәкликиниң үлгисини көрсәткән бир шәхстур."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт